1830 seneleriniñ başında keriç qazmaları

04.03.20010:00

( Dübua de Monpereniñ tedqiqatları)

Qırımnıñ Keriç yarımadasında ilk qazmalar ükümetniñ razılığı ile 1816 senesi keriç gümrükniñ nezaretçisi fransız muaciri Avgustin Dübrüks tarafından başlanıldı.

Dübrüks, Stempkovskiy ve digerlerniñ arheologik emekleriniñ neticesinde 1826 senesi 14 iyün künü Keriç tarihiy eserler müzeyi açıldı. Bu müzeyniñ temelini alimler tarafından toplanğan antik sanat eserleriniñ zengin kollektsıyası teşkil ete edi.

1830 senesi meşür Kul Obalarda qazma işleri alıp barılğan edi. Mında büyük miqdarda skif altın ziynetler tapılğan edi.

Antik devrini temelinden bilgen, entsiklopedik bilgilerge saip alim, istidatlı ressam, geolog, topograf, numizmatika bilmiri isveçre fransızı Dübua de Monpere 1832 ve 1834 seneleri Qırımda araştırmalar keçirgen edi.

Alim bilgili ve nufuzlı şahıslar, şu cümledem D.Kareyşa, A.Aşik, İ.A. Stempkovskiy, A. Düboks, graf M.S. Vorontsov, Agassis, Lang ve digerleri arasında çalışa edi.

Qazma işlerinde 35 –ke yaqın işçi ve askerler iştirak etken edi. Qazuvlar şahsiy paralarğa keçirilgeni içün er angi vaqıtta toqtatıla bilir edi. Qazmalar neticesinde tapılğanlarnı askerler qaravullay ediler, çünki qazıp tapılğan hazinelerniñ bir parçasını elge almaq istegenler az degil edi. Bazıda qazuv keşflerniñ yanında öyle bir çoq adam toplana edi ki, bekçiler olardan qurtulıp olamay edi. Adamlar qazuv yerlerge keçip, altınlarğa saip ola ve soñra da Keriçte ziynet şeklinde sata ediler. Monpereniñ aytqanına köre, şeerde tapılğan altınlardan yasalğan ziynetlerni taşımağan qadın yoq edi. Vandalizm öyle bir keniş darqalğan edi ki, adamlar şu qadimiy eşyalarnı biri- biriniñ elinden tutıp ala, eñ qıymetli soylarını ise baltanen parçalap paylaşa ediler.

Şunı da qayd etmek kerek ki, keşf etilgen eşyalarnıñ arheologik ve tarihiy degerlikleri nufuzlı şahslar içün ğayet şartlı edi. Onıñ içün de qazma işler vaqtında bulunğan “hanımlar ( yüksek zümre memurlar arasından ) qıymeyli eşyalardan birini özüne ala bile ediler.” Tavrida gubernatornıñ ömürqarqadaşı Kaznaçeyeva hanımnıñ evinde Keriç Müzeyinde bulunması lâyıq olğan vazalar bar edi. Amma tapılğan bazı qadimiy eşyalar şu daqqası Sankt Peterburgqa yollanıla edi.

Dübua de Monpere öz araştırmalarında bazı çar memurlarınıñ cahillik ve sıñırsız açközlük, şovinizm ve aqılsızlıqnı qayd ete.

Yaş tetqiqatçı, Kefe qadimiy yadikârlıqlarını talil eterek, akimiyet tarafından eñ güzel camilerni pravoslav(yunan) yapmağa adet olıp qalğanını qayd ete. Misal olaraq, Kefeniñ acayip camisini hristian hramına çevirdiler. Eñ -evelâ damnıñ qurşun örtüsi sıdırılıp, elverişli fiyatnen satıldı. Soñra akimiyet tarafından tamir işleri içün bayağı sermiya ayırıldı. Tamirni ufaq kübbelerni bozuvınen başladılar. Olarnıñ yerine direkler qoyulacaq edi, amma kübbeler bozulıp, direklerniñ temelleri ketirilgen soñ tamir işlerni devam etmege sermiyalar yetişmedi. Akimiyet ise bu işke artıq masraf etmege istemedi. Şu sebepten de, ileride kilse olmaq kerek bina bir qaç yıl devamında müşkül virane alda bulundı. Kefe gubernatorı Kaznaçeyev kilse içün azırlanğan eñ güzel direklerni öz bağçasına alıp ketmesini emir etti.

Cami ve etrafındaki hammam viraneleri Kaznaçeyevniñ közüne çöp kibi ilişip tura ediler. Şeerniñ 4500 ealisi içün arbiy paradlarnı keçirmege yer az dep sayıp, meydannı boşatmaq içün cami ve hammam viranelerini yernen yeksan etmege emir etildi. Böyle etip, yaqın zamanda cami ve hammamdan bir taş bile qalmadı.

Dübua de Monpere yazğanına köre, 1832 senesi o cami ve hammam körünişini resimge çıqarıp yetiştirdi. Bazı tetqiqatçılar yadikârlıqlar yoq etilmezden evel olarnıñ tafsilâtlı resimlerini çızıp alğanları belli.

Monpere öz işinde qadimiy mesken yerlerni zemaneviy evlernen qıyas ete. Kurganlarnıñ üstünde tapılğan etrus vazalarnıñ tetqiqi olar Bospor devletniñ paytahtı Pantikapeyde (m.e. V asır — IV m.s.)yasalğanına işaret ete. Monpere öz araştırmalarnıñ neticelerini böyle añlata: “Ürf adetlerge kelgende Şarqqa er vaqıt stabillik has edi. Bunı tış yaşayışnıñ er bir şeklinde is etmege mümkün edi. Er bir eşya, er bir vazanıñ öz daimiy vazifesi bar edi. Adetler deñişmegen soñ şekiller de aynı qala ediler. Bütün Qırımnı boylap, er bir köyde tatarlardan bardaqlarınen ne içün qullanılğanını sorasañız, er bir bardaqnıñ öz vazifesi olğanını añlarsız.” Monpere yerli sakinler yaşayışında işletken savutlarınıñ resimlerini çızğan edi. Misal olaraq, suv bardağı, bekmez çanaqları, pişirilgen qoy eti içün çanaqlar, qatıq qoymaq içün savutlar ve il. episi farqlı, biri-birine oşamağan savutlar ve il.

Öz tetqiqatında Monpere etruss vazalarını eki çeşitke ayıra: er künlük işletilgen vazalar(kados) ve sakral, defin içün işletilgen vazalar. Bazı resimlerinde qadimiy şekiller aks olunğan, digerlerinde zemane tatar bardaqlarını körmek mümkün. Resimlerini izaat eterken, Monpere qırımtatar kadosnıñ eki sapı olğanını añlata. Bu aman -aman yunan vazalarnıñ şeklinde olğan savutlarnı qadınlar başında taşıy ediler. Suv bardaqlarınıñ şekli ise bütün Qırımda aynı edi.

Keriçte vazalar qızıl balçıqtan degil de, yeşiltim çölmekçilik balçığından yasala ediler. Pantikapey vazaları tek özlerine has çizgilerinen farq eteler. Bir sıra skif vazaları da bar.

Dübua de Monpere öz tetqiq işleriniñ hulâsasını çıqarır eken, Qırımda m.e. VIII-VII asırlarda skifler asılzadeler sayıla ve vergi toplağanını qayd ete. Skifler zamanında Pantikapey, Nimfey, Kefe, Fanagoriya, Kepı ve diger müstemlekeler peyda olmağa başlağan edi.

Monpereniñ tetqiqatları tek şahsiy arheologik qazmalarına, bir çoq malümatnıñ ögrenilmesine, şahsiy resim ve közetüvler, antik efsane ve coğrafik süjetlerge degil de, evelden yaratılğan zengin edebiyatqa da esaslana. Şunıñ içün onıñ neticeleri mantıq ve obyektivlik ile ayırılıp turmaqta.

Dübua de Monpere Frederik. “Qırım seyahatı” kitabından. Fransızcadan tercimesi ilk sefer derc etilmekte. ( fransızcadan tercime etken ve kiriş sözüni yazğan – Timofeyev T.M.- Aqmescit: Biznes-İnform.-2009.-328 c. )

Опубликовано Рубрики Без рубрики