III QISIM YAÑI TÜRK ELİFBESİ

11.05.20160:19

1928 senesiniñ soñunda Türk Cümhüriyetiniñ başı Mustafa Atatürk yañı türk elifbesi qullanılacağı ve 1929 senesi yanvarnıñ 1-nden arap elifbesi yasaq etilgeni aqqında qanun qabul etti.

Türk tilini mukemmelleştirüv ve arap em de fars alınmalardan vazgeçüv ğayesini meşur qazantatar liberal erbabı Sadri Maksudi (1878 senesi Qazan geberniyasınıñ, Qazan uyezdiniñ Taşsu köyünde dünyağa keldi) teklif etti. Keçken asırnıñ 20-nci seneleri Sadri Maksudi Frenkistanda yaşadı. 1924 senesi noyabrde alim Türkiyege keldi. Onıñ ‘Türk tarihine baqış’, ‘Türk birligi’, ‘Tiller inkişafı ve mukemmelleşmesinde akademiyalarnıñ emiyeti’ kibi lektsiyaları eñ coşqun seslenüvler qazandı ve defalarca el çırpmalar ile alğışlana ediler. Maksudige daa pek yañı ve işlenmegen ‘Türkiy uquqnıñ tarihı’ kibi fenni alıp barmaq buyurdılar. O şu fen boyunca derslik azırladı. Bularnıñ episi Atatürk tarafından ürmet qazandı. Statusına köre Maksudi M. Kemalnıñ şahsiy aqıl tanışçısı edi demek de mümkün.

Artıq sovetler Rusiyesinde, bolşevikler arasında, kilsiler ile küreş, keçmiş em de proletariatnıñ dünyaviy inqilâbı hususında niyetleri ile bağnıñ üzülmesi ile beslengen, kiril hurufatından latincege tercime etüv ğayeleriniñ darqalması, latincege keçmek içün uyğun bir zemin olğan edi. Böyle bir keçüvniñ kesen-kes tarafdarı A.V. Lunaçarskiy oldı. Lunaçarskiyge köre, V.İ. Lenin de latinceniñ tarafdarı edi. Lenin subetlerniñ birinde böyle söylegen edi: ‘Rus hurufatından latin hurufatına keçüv vaqtı keleceginde iç şubem yoq, amma şimdi bu işte aşıqmaq doğru olmaz’. Stalin akimiyet başında olğanda, bu maillikler demir perde teşkil olunğanı ve bütün burjualı, şu cümleden milliy-burjualı ile küreş neticesinde qarama-qarşı tarafqa yönetilgen edi. Stalinge qadar hurufatnıñ latinleşmesine eyi qıymet kesile edi ve pantürkizm ğayelerine köz qapata ediler, çünki, bolşeviklerniñ akimiyeti kesen-kes ayaqqa turmağanğa qadar, türk halqlarını inqilâbiy yañartma bir ruhta tutmaq kerek edi.

1922 senesi Azerbaycanda MSK-niñ Reisi Samed Agamali oğlu, evelden V.İ. Lenin ile qonuşqan soñ, Bakuda ‘YTE (yañı türk elifbe) komiteti’ni meydanğa ketirdi. 1926 senesi türkşınaslıq boyunca birinci syezd ötkerildi. O Bakuda keçirildi, syezdde dünyanıñ episi köşelerinden alimler iştirak ettiler. 1924 senesiniñ bu vaqiasından evel Azerbaycan rehberliginiñ daveti ile Bakuğa Bekir Çoban-zade keldi. Alim Baku universitetiniñ professorı olaraq, arap hurufatından latincege keçüvde faal iştirak etken edi. Bu syezdde böyle bir netice çıqarıldı ki, türkiy tillerde ses qurumını köz ögüne alğanda, latin elifbesi bu seslerni tolusı ile ifade ete bilir. Soñra fırqa SK-niñ 1927 senesi fevralnıñ 28-de alınğan qararı ile yañı türk elifbesini qullanuvğa kirsetüv boyunca Bütünbirleşme komiteti tesis etilgen edi, qısqadan YTE BMK adını aldı. Bu komitet Bakuda bulunacaq edi, Moskvada ise onıñ temsilciligi yerleşecek edi. Reisi Samed Agamalı, prezidium azaları ise SSCB-siniñ türkiy cümhüriyetleriniñ körümli erbapları – Fayzula Hojayev, V.K. Aytanov, Külbeşerov, Nazirov, Asfendiarov, ve aynı zamanda Dimanşteyn oldılar. BMK-niñ azaları körümli alim türkşınaslar, şu cümleden professor Çoban-zade de oldılar. Qayd etmek kerek ki, Bakuğa kelip yetmezden evel, Çoban-zade YTE-niñ cümhüriyet komitetiniñ ilmiy konsultantı oldı.

YTE BMK 1927 senesi mayısta çalışmağa başladı ve birinci muim adım olaraq ‘Şarqnıñ medeniyeti ve yazısı’ mecmuasını neşir etip başladı. Endi kelecek yılı 3 sanı (kitabı) çıqtı, birincisi – Moskvada, soñkileri ise – Bakuda. YTE BMK türkiy cümhüriyetlerniñ paytahtlarında muntazam şekilde oturışlar keçirmege başladı. Olarnıñ işinde Bekir Çoban-zade iştirak ete. Birinci oturış Bakuda ötkerildi, soñra Taşkentte körüşüv oldı. Ekinci oturışta B. Çoban-zade ‘İlmiy şura aqqında’ maruzası ile çıqışta bulundı. Üçünci oturış Qazanda ötkerildi. Onda, 1930 senesi Qazandaki nevbetteki oturşta kibi, Çoban-zade esas faaliyet köstergen insanlardan biri olaraq bulunmaqta. Lâkin endi 1930 senesiniñ soñunda YTE BMK prezidiumı ilmiy şuranıñ azalar terkibinden professor Y. Polivanov ve B. Çoban-zadeni çıqara.

Bakuda qabul etilgen qararlar qırımtatar cemiyetiniñ latinciler ve arapçılarğa bölünmesine daa çoq quvet berdi. Daa soñra analitik vesiqada denile ki, milliy ziyalılarnıñ özegi ve milliy fırqalılar antilatin mevamına qol tuttılar. V. İbraimov, O. Deren-Ayerlı ve U. Baliç de latinleşmege qol tutmadılar. Veli İbraimov ve Bekir Çoban-zade arasında bu sebepten dolayı añlaşmamazlıqlar oldı. Veli İbraimov bir kün Bekir Çoban-zadege dedi ki: ‘Bekir, latin elifebsinden vazgeç, çünki bu iş bütünley missionerniñ işidir’. Bekir Çoban-zade ise cevap berdi: ‘Men bala degilim. Añlı bir latinistim, bundan vazgeçmek imkânım yoqtır’. Halil Çapçakçı ve Abibulla Odabaş kibi cemiyet erbapları latinleşmege kesen-kes qarşı çıqtılar. Lâkin Halq fırqasınıñ eki fraktsiyasını da birleştirgen, bir umumiy köstergiç kemalistlerniñ mevamı oldı. Er kes böyle bir formula ile razı oldlar: ‘Eger Türkiye latinceni qabul etse, Qırım da, şubesiz, şu yoldan ketecek’. Yalıñız İbraimovnıñ ‘latin elifbesi missionerlerniñ işi’ degen sözleri yañlıştır dep qayd etmege unuttıq, çünki aqiqatta bu ğaye bolşeviklerge ait edi. Daa evel bildirgenimiz kibi, Anatoliy Lunaçarskiy rus elifbesini latinleştirmege istegen bolşevikler fırqasınıñ köstergiçleri ile areket ete ediler. Lâkin tetqıqatlar devamında ogrendik ki, Anatoliy Lunaçarskiy tek rus elifbesini latinleştirmege istey edi, Rusiyeniñ diger halqlarınıñ elifbelerini ise latinleştirmege niyeti bile yoq edi. Lunaçarskiyniñ tercimeiyalını ogrengende, haberdar oldıq ki, o, özüni ukrain, tatar ya da başqa bir maarif halq komisarı yerine qarar çıqarmaq aqqı olmağan bir rus halq qomisarı olaraq sayğan, ekâne bir maarif halq komisarı olğan. Endi malüm oldı ki, A.V. Lunaçarskiy türk elifbesiniñ latinleşmesine iç bir türlü alâqası yoq edi. Lâkin daa evel türk elifbesiniñ latinleşmesi hususında ğaye kimge ait olğanı aqqında söz yürütken edik. Bu S. Maksudi edi, amma o, başta tek türk elifbesini latinleştirmekni teklif ete edi. Sovetler Birleşmesinde Sadri Maksudiniñ ğayesine Azerbaycan alimleri qol tuttılar, 1922 senesi yañı elifbege keçüvge azırlıq körmek içün mahsus komitet teşkil etilgen edi. Komitet başı N. Narimanov olğan edi. V.İ. Lenin ‘bu Şarqta bir inqilâptır’ dep, islâatqa büyük emiyet bere edi. Azerbaycan artından diger türkiy halqlar da elifbelerini latinleştirmege başladılar.

1926 senesi fevralde Bakuda türkiy halqlarnıñ yazısını latinleştirüv meselelerine bağışlanğan, Bütünbirleşme türkşınaslıq syezdi olıp keçti. Syezdniñ işinde Sovetler Birleşmesiniñ dağlı qavqaz halqları iştirak ettiler. Onda Azerbaycan MSK-niñ reisi S. Agamalı oğlu rehberliginde Yañı türk elifbesiniñ merkeziy komiteti teşkil etildi (N. Narimanov 1925 senesi vefat etti). Bu syezdde qırımtatarlar da iştirak ettiler, olar arasında Bekir Çoban-zade ve Abibulla Odabaşnı qayd etmelidir. 1926 senesi fevralniñ 27-de syezdniñ üçünci oturışında A. Odabaş çıqışta bulundı:

‘Men esasen, Türkiy halqlarnıñ maddiy medeniyeti malümatlarınıñ toplanması aqqında meseleni sistematizatsiya etmek ve doğru qoymaq içün bir qaç şeyni qayd etmek ister edim. Aynı zamanda men, Qırımda becerilgen bir qaç işni qayd ettim. Türkiy ülkelerde iqtisadiy ayat yıl sayın deñişkende ve maddiy medeniyetiniñ yüzü de büs-bütünley deñişkende malümat toplamaq içün, bu vaqıtta şu meseleni quvetlendirmek içün, mıtlaq ocalarnıñ yardımına muracaat etmeli. Çünki ocalar türkiy ülkelerde ekâne medeniy quvettir. Ekinci şey. Türkiy halqlardan ilmiy hadimler azırlamaq kerek, bunıñ içün ise üniversitetlerniñ etnografik bolüklerine türkiy cümhüriyetler tarafından mıtlaq bir qaç temsilci yollamalı. Üçünci şey, türkiy halqlarnıñ etnografiya meseleleri boyunca mıtlaq konferentsiya teşkil etmek kerek. Soñra türkiy halqlarnıñ maddiy medeniyeti boyunca iş sintezini becermek içün daa bir şey bar. Türk cümhüriyetiniñ nasıldır bir merkeziy yerinde umumiy etnografiya muzeyini teşkil etmelidir. Men qayd etkenim şeyler işte bulardır’. Bekir Çoban-zade de şu künü çıqışta bulundı. Maruzasından bir qaç parçalarını mında yerletirmek içün imkân bereyik:

‘Türk şiveleri aqqında mesele hususında maruzamıznıñ predmet ve mevzusına qaytarken, qayd etmek kerek ki, türk şiveleri orhon yazılarına qadar bar ediler. Bu fikirde iç bir şube yoqtır. Orhon yazıları Tukiyge ait olğanı aqqında şubesiz fakt eki qısımğa bölündi: şarqiy ve ğarbiy, ya da şimaliy ve cenübiy, diger taraftan da, bu yazılarda qarluqlar, uyğurlar, tokuzoğuzlar, qırğızlar ve diger türkiy qabilelerniñ adları añılğanı yuqarıdakilerni isbatlay. Bu türkler özüni ‘türkler’ dep adlandırğanı kene de şube doğurmay. Tarih boyunca buña kesen-kes deliller bardır. ‘Qudatku Bilig’, ‘Divani Hikmet’ kibi çeşit devirlerge ait bazı işlerge baqıp olarğa dalsaq, körermiz ki, olar çeşit şivelerde yazılğan ve muellifleri öz işlerini ‘türkiy’ dep, em de özlerini de ‘türkler’ dep adlandırğanlar’.

Eki yıl soñra Maksim Gorkiy Bakudaki yañı elifbeniñ altı yıllığına bağışlanğan medeniy bayram aqqında ayret ile tarif etken edi. ‘Acayip ihtiyar Samed ağa Agamalı oğlu, türkler cümhüriyetiniñ başı, arap elifbesini latincege çevirüvniñ teşebbüskârı, — dep ikâye ete M. Gorkiy, — genç kibi sıcaq sözler ayttı. O, Vladimir İlyiçnıñ oña ‘Latin elifbesi – türkler arasında medeniy inqilâp başlanmasına taraf birinci adımıñızdır’degenini qanuniy ğurur ile hatırlay.

Komitet elifbelerni latinleştirme boyunca, ve aynı zamanda bazı az sayılı halqlarda latin hurufat esasında yañı yazınıñ teşkil etilme meydanğa ketirilmesi boyunca büyük bir iş yaptı. 20-nci seneleriniñ soñunda – 30-ıncı seneleriniñ başında latinleştirilgen elifbe Azerbaycanda Orta Asiyanıñ episi cümhüriyetlerinde, ve aynı zamanda bir sıra muhtar cümhüriyetler ve vilâyetlerde qabul etildi. Endi köremiz ki, türkiy tilniñ latinleşmesine 1922 senesi Azerbaycan alimleri qol tutqanlar. Türkiy tilni latinleştirüv ğayesi Sovetler Birleşmesiniñ episi türkiy cümhüriyetlerden keçkendir. Çoban-zade türkiy tilni türk-tatar yazısını avroplaştırmaq, başqa sözler ile, zemaneviyleştirmek, XX asırnıñ yañı davetlerine uyğunlaştırmaq maqsadı ile latinleştirmek istey edi. Ve, malüm olğanı kibi, Yañı Türkiye 1928 senesi latin elifbesine keçti, ve Qırımda er alda onıñ peşinden ketmeli edi.

Birinci Bütünqırım imlâ konferentsiyası 1927 senesi 10-12 sentâbrde Aqmescitte ötkerildi. Yalıñız gecelemek içün nefaqa alğan musafirlerniñ sayısı 54 insannı teşkil etmekte edi. Esas maruzalarnı paytahtlı tilşınaslar azırladılar, olarnıñ arasında YTE MK reisi M. Nedimni, A. Ayvazovnı, Y. Bayburtlı, K. Cemaletdinovnı, cemiyet erbabı C. Meinovnı, yazıcılar A. Odabaşnı ve U. İpçini añmaq kerektir. Yaş edebiyatçıları da çıqışta bulundı: Y. Azizov, M. Gafarov. Çoban-zade muzakere içün eki maruza taqdim etti, ve aynı zamanda konferentsiyada teşkil etilgen elifbe, imlâ ve til kibi üç komissiyanıñ terkibine kirdi.

Konferentsiyalar arasında ğayet muim bir vaqia olıp keçti – 1928 senesi mayısnıñ 9-da (Veli İbraimov atılğan künü) MSK ve Sovnarkomnıñ ‘Qırım MSSC boyunca yañı elifbe qabul etilgeni aqqında’ beraberlik qararı çıqtı. Bu qarar boyunca episi oquv yurtlarında ve siyasiy-maarif emiyetli muessiselerde yañı latin elifbesine tolusı ile keçmek içün 1928-1929 oquv yılından başlap, beş yıllıq muddet qoyula edi.

Ekinci Bütünqırım imlâ konferentsiyası 1929 senesi sentâbrniñ 2-den 7-ne qadar Aqmescitte ötkerildi. Bu vaqıt Milliy Fırqa azalarına qarşı ve ‘Veli İbraimovnıñ işi’ boyunca stalin repressiyalarınıñ ilk dalğası keçti. Bu sebepten bundan evel keçirilgen ilmiy forumnıñ bir sıra iştirakçileri apste ve sürgünlikte buluna ediler (A. Odabaş, C. Meinov). Konferentsiyada M. Nedim, B. Çoban-zade, U. İpçi, Y. Azizov, A. Lâtif-zade, İ. Lemanov ve ilh. çıqışta bulundılar.

Türk elifbesi latinleşken soñ, maarif halq komisarı Anatoliy Lunaçarskiy, aynı zamanda rus elifbesini de latinleştirmege planlaştırıp böyle ilân etti: ‘Latin hurufatına keçüv neticesinde elde etilecek menfaatlar büyüktir. O bizge olduqça halqaralıq bere, aynı zamanda bizni Ğarptan ğayrı yañartılğan Şarq ile de bağlay’. Lâkin A. Lunaçarskiyniñ rus elifbesini latinleştirmek imkânı olmadı, çünki akimiyet başına keçken İ. Stalin bu programmağa eyi qıymet kesmegen edi.

Selim RAPOPORT