Müstecip Ülküsalnıñ ölgeninden 15 yıl keçti

11.05.20160:19

2011 senesi 10 yanvar künü qırımtatar halqınıñ ulu oğlu, Qırımnıñ büyük vatanperveri Müstecip Ülküsalnıñ olgenine 15 yıl ola, öz şahsiy nümünesi, öz ayatı ve faaliyeti ile bütün dünyağa vatanını ve halqını nasıl sevmege kerek olğanını kösterdi. Onıñ esas işi – “Emel” dergisi – Romaniyada 1930-1941 seneleri ve Türkiyede 1960-cı senesinden çıqqan qırımtatar diasporasınıñ eñ müim dergilerinden biri edi. Müstecip Ülküsal derginiñ çıqarılmasını devam etmek içün, evlerinden birini bile satqan edi.

Türkiyedeki Qırımtatar Milliy Meclisniñ vekili, “Emel” vaqufnıñ yolbaşçısı Zafer Karatay haber etkeni kibi, Müstecip Ülküsalnıñ hatırası 9 yanvar künü Gelenköydeki mezarında (İstanbul) añıldı. Merasimde Türkiyedeki Milliy Meclis vekili Zafer Karatay, Qırımtatar derneginiñ İstanbul bölüginiñ yolbaşçısı Celâl İçten, Çorlu qırımtatar derneginiñ yolbaşçısı İsmail Tonguç, “Bağçasaray” dergisiniñ muarriri Özgür Karahan, “Emel” dergisiniñ muarriri Saim Osman Karahan ve başqaları işitrak ettiler.

Bugün “Emel” dergisi Türkiyede çıqıp, 1930-cı senesi Cafer Seydamet aytqanı kibi, qırımtatarlarnıñ minberi olaraq çalışmaqta.

Malümat. MÜSTECİP ÜLKÜSAL (1899-1996) – qırımtatar cemaat erbabı, “Emel” dergisiniñ tesisçisi ve naşiri.

Müstecip Ülküsalnıñ ecdatları XIX asırnıñ ortasında Qrımdan çıqıp, Romaniyanıñ Dobrucasında yerleşeler. Anda, Azaplar köyünde, Müstecip de dünyağa kele, tasilini Romaniya ve Türkiyede ala.

1917 senesi Müstecip Ülküsal Qırımda Qurultay şekillengenini bile. O ve daa 30 arqadaşı Qırımğa ketmek qararına keleler. Amma akimiyet qarşı çıqa, çetel pasportlarnı bermeyler. Amma buna baqmadan Müstecip Ülküsal Vatanına kete, lâkin gemiden tüşkende, Aqyarda onı apiske alalar. Bir qaç vaqıttan soñ Qurultay azası Sadık Kaytaz-oğlunıñ ricası ile Müstecip Ülküsalnı azat eteler, ve eki yıl devamında o, Fotisala köyünde ocalıq yapa.

Rusiyede vatandaş cenki başlanğan soñ, Müstecip Ülküsal Romaniyağa qayta, anda Budapeştte universitetke uquq fakültetine oqumağa kire. Anda o ve 22 vatandaşı “Tonğuç” medeniy merkezini teşkil eteler. 1930 sensinden ise “Emel” dergisini çıqarmağa başlaylar, birinci sanı dünya yüzüni 1 yanvar künü köre. “Emel” dergisi hadimleriniñ istekleri ile Müstecip Ülküsal onıñ baş muarriri ola.

Bir qaç vaqıttan soñ “Emel” qırımtatarlarnıñ resmiy organı ola. Türkiye, Romaniya, Bulğariya, Poloniya, Qırımda yaşağan Qırım ziyalıları dergige yardım eteler.

1933 senesi 23 aprel künü Müstecip Ülküsalnıñ yolbaşçılığında “Emel” dergisiniñ hadimleri Kostencede büyük toplaşuv keçireler, anda Cafer Seydamet “İsmail Gasprinskiy ve “Terciman” adlı tarihiy maruzasını oquy. “Emel” dergisiniñ teşebbüsi ile Dobrucada Qırım milliy sanat künlerini keçirile. Müstecip Ülküsal arqadaşlarnen beraber “Türk Medeniy Birligi” cemiyetini quralar ve 1934 senesi 29 mayıs künü Qurultay keçireler. Onıñ reisi vazifesine Müstecip Ülküsal tayin etile. “Türk Medeniy Birligi” Qurultayından soñ Müstecip Ülküsal bütünley qırımtatar milletiniñ işlerine dala. Mahsus vaquf teşkil etile ve anda kelgen parağa oca, naşir, şair Memet Niyaziyge baş taş qoyalar. Onıñ açılış merasimi 1935 senesi 22 iyun künü keçirile. Ondan da ğayrı vaquf studentlerge yardım ete edi.

Ekinci cian cenki başlağan soñ “Emel” dergisini çıqarmağa daa da ağır ola. Müstecip Pazarcik şeerindeki evini sata ve alğan paralarğa dergini çıqarmağa devam ete. Amma para kene de bite, cenk ise devame ete. Ve on bir yıl devamında çıqqan dergi ilk kere 154 sanı ile çıqarılmayıp başlay. 1941 senesi ailesi ile Türkiyege köçe ve ayatnıñ soñuna qadar anda yaşay.

 

Sürgünlik, Stalin tarafından qırımtatarlarğa qarşı yapılğan repressiyalar Müstecip Ülküsalnı pek açuvlandıra edi. Ondan da ğayrı, bütün türkiy, islam alemi yapılğan aqsızlıqlarğa qarşı bir söz bile aytmay ediler. Em de Bulğariya ve Romaniyada akimiyet başına kommunistler kelip, qırımtatarlarğa qarşı aqsızlıqlar yapa ediler. Müstecip Ülküsalnıñ Dobrucada qalğan yaqınları apiske alınıp, qurşunğa tizilgen edilier.

Müstecip Ülküsalnıñ maqaleleri İstanbul, Ankaranıñ matbuatında çıqalar. Cafer Seydametnen ve başqa arqadaşlarnen birlikte faal içtimaiy işni alıp baralar, cenk vaqtında Avropanıñ farqlı köşelerine dağılğan qırımtatarlarğa Türkiyege köçmege yardım ete ediler.

1960 senesiniñ noyabr ayında qırımtatarlar gruppasınıñ teşebbüsi ile Ankarada “Emel” dergisi çıqmağa başlay. Müstecip Ülküsal bu insanlarğa büyük minnetdarlıq bildirdi, ve imkân olğanı qadar er sanında neşir etile edi. Onıñ qaleminden çıqqan maqaleler “Dobrucalı”, “Tekin” tahallüsi ile neşir etile ediler, bazıları asıl da müellifsiz çıqa ediler.

Müstecip Ülküsal derginiñ çıqması içün bütün ğayretlerni sarf etti. 1976 senesi, Müstecip Ülküsal nefaqağa çıqqan soñ, daa büyük istek ile “Emel” dergisiniñ işlerinde iştirak ete. Muarririyetke kelgen malümatlarnı diqqat ile oqup çıqa ve neşirge azırlay.

Müstecip Ülküsal boş vaqtında çoq oquy edi, qayd ete edi, öz fikirlerini yaza edi. Qırım tarihını ögrenip, añlamağa tırışa edi. Ve bu mevzuda öz fikirlerinen paylaşıp, bir sıra publitsistik eserler yarattı. Müstecip Ülküsal özüniñ “1941-1942 ss. ekinci cian cenkinde, Berlin hatırlavları ve Qırım azatlıq cenki” (1976 s.), “Qırım-türk tatarları (keçmişi, şimdiki, kelecegi)” (1980 s.), “Hatırlavlar” (1999 s.) kitapları ile qırımtatarlarnıñ tarihını, medeniyetini zanginleştirdi.

Bütün ömür Müstecip Ülküsal Vatanı içün çalıştı. 1996 senesi 10 yanvar künü İstanbulda bu dünyanı terk etti. “Öz halqına hızmet etkenler unutılmazlar, olar unutılmamalıdırlar”. Bu sözlerni Müstecip Ülküsal soñki nefesinde kelecek nesillerge muracaat etip söyledi.

1930 senesinden Müstecip Ülküsalnıñ teşebbüsi ile çıqmağa başlağan ve bugün de çıqqan “Emel” dergisi Qırım medeniyetniñ inkişafına büyük isse qoştı, ve dünyanıñ çeşit köşelerinde yaşağan qırımtatarlarğa milliy özgünliklerini unutmamağa yardım etti. Ondan da ğayrı, “Emel” qırımtatar diasporasında edebiyat, medeniyet erbaplarnıñ şekillenüvlerine yardımcı ola.

Malümat QMPU qırımtatar ve türk edebiyatı kafedrasınıñ ocası Aliyev Yusufnıñ “Qırımtatar çetel edebiyatı” publikatsiyası boyunca azırlandı.

Gayana YÜKSEL