Омюр басамакълары…

11.05.20160:19

Эмектен дост артар, ошектен-душман (Аталар сёзю)

Ана юртнынъ мукъаддес топрагъында оськен чечеклернинъ, гуллернинъ чешит-чешит олгъаны, ренклери, къокъулары шекиллери бири-дигерине бенъземегени, эр бирининъ озюне хас омюри олгъаны киби адамларнынъ да эм бойдан, эм акъыл-ферасеттен, эм де талийи джеэтинден фаркълы-фаркълы олгъаныны билемиз. Эр бир юртдашымызнынъ кендине аит талийи, басып кечкен аят ёлу бар.

Якъында (кучюк къыш айында) бир мерасимде олгъан вакътымда этрафымдаки адамларгъа козюм тюшти. Бири яш, дигери къарт, даа бири меним акъраным киби корюнди. Эр кес сесинен, меракълангъан мевзуларынен бири-дигеринден айырыла…

Къаршымда отургъан къумрал къалпакълы ихтияр яшларындаки адам лафларгъа къарышмай, сюкют сакълай, амма эки зейтюн козюни девамлы манъа тикип, теренден-теренден ойгъа далгъан…

Не исе мерасим екюнленген сонъ, козьлерини менден узьмеген мусафир яныма келип отурды ве: «Мен сизни бу эвде я экинджи, я да, янъылмасам, учюнджи сефер корем, сиз рахметли Мустафа агъама сой оласыз, гъалиба?»

– Догъру айтасынъыз, мен Къызыл-къобалы мерхум Мустафа агъанъызгъа якъын догъмуш олам. О меним эмджем ола. Рахметлининъ эм дженазе, эм де бутюн дуа мерасимлеринде булундым. Сагъ олгъанда да сыкъ-сыкъ хабер ала, ал-эхвалыны сорап, Аллахтан онъа сагълыкъ – селяметлик тилей эдим, лякин хасталыкъ, даа да догърусы, эджель деген шей япаджагъыны япты мына, энди эмджемизнинъ фаний дюньяны терк этип, эбедий мекянына къавушкъанына тамам бир йыл олды, – дедим мен яныма келип отургъан къумрал къалпакълы «къомшума».

– Афу эт, къардашым, бу ерде дерт иле пайлашмагъа сыра тюшмей, амма даа не вакъыт сеннен корюшмек къысмет оладжакъ. Омюр деген шей акъкъан сув киби тез кече…

– Айды озь ара – джан пара дейлер, ичинъизде олгъан «юкни бошатынъыз».

– Санъа дердимни айтмакъ истегенимнинъ себеби, сен, къардашым, «къалем» деген шейнен достлугъынъ вар. «Къырым» ве «Авдет» газеталарда язгъан икяе, макъалелеринъни окъуйым шу себептен, къыскъадан кендим акъкъында сейлемек истейим, – деп ихтияр кечмишке – омюр басамакъ ларына далды.

– Мен Къырымнынъ энъ буюк кою сайылгъан, (бинъ эки юзден зияде къорантасы яшагъан) намлы Ускют коюнде догъдым. Бабам Али огълу Дегирменджи. Анам Алиме шерфе, къорантамыз секиз джандан ибарет олып, мен алты баланынъ ортанджысы олам. Догъгъан йылым 1932 сенеси. Адым Амет. Темеллиси – Амет Дегирменджи Али Огълу. Тонгъучымыз – буюк агъам Аппаз Дегирменджи 1926 сенесининъ баласы. Аптем Шевкъие 1928 сенеси дюньягъа кельген. Къардашым исе Сейфулла 1937 сененинъ «махсулы». Айды теренге далмайым, эйиси озюм акъкъында бир къач сез айтайым… Олюм-къалым дженки башлангъанда мен 11 (он бир) яшында эдим. Ускют коюмизде олгъан иптидаий мектепнинъ тек 2 сыныфыны окъуп битирмеге къысмет олды. Немселер коюмизни якътылар. Партизанларны эрзакънен, отьмек, аш-сув иле даимий суретте теминлегенимиз ичюн джезаладылар.

Не исе ноябрь айынынъ сонъунда немселер Ускютни ташлап къачмагъа меджбур олдылар. 1944 сенеси койде олгъан эсмери адамларны эмек ордусына алмагъа башладылар. Бабамызны да эмек ордусына алдылар. О, Тула шеэринде (олгъан) шахтада беш йыл къан-терини теке-теке чалышты… Бабалар, бабалар – эписи эмек ордусына алынгъан сонъ, урушта ярагъанлар исе саваш мейданларында къан теке-теке Берлин тараф заферни эльде этмек ичюн джан алып джан берген вакъытта 18-майыс фаджиасы келип чыкъты.

Ускют коюне «Зил» машиналары келип толды. Эрте танъ маали къыямет къопты. Къарт-къурт, сабий-субьян , хаста, сакъат, дженкте бири элини, дигери аягъыны къалдырып, яралы койге къайткъан субайларнынъ алына бакъмадан, эр кесни 15-дакъкъа муддет беререк эвлеринден чыкъарып, юк машиналарына юкледилер ве Акъмесджит шеэрининъ вокзалына кетирдилер. Бу ерде исе айван ташыгъан тренлерге толдурып, гъурбет улькеге сюргюн эттилер. Бир мудхиш, явузлыкъ левха аля даа юрегимден силинмей, шу фаджиалы 18 майыс сабасы «Зил» машиналарынынъ биринден кабинадан секирип тюшкен бир субай бизни гъыйчув этерек, эвимизден къувып чыкъарды. Анам шашкъанындан элине тек Къураныны алып чыкъты ве оны опе-опе, кокке козьлерини тикерек, Аллагъа ялварып дуа окъугъанда ем-ешиль козьлю субай анамнынъ элинден мукъаддес китапны чекип алды да бар кучюнек ёлгъа фырлатты. Къуран дармадагъын олып сачылып къалды.

Мен агълай-агълай Къуранны аладжакъ олып ёлгъа чаптым, амма о, раим-шевкъат не олгъаныны бильмеген субай мени, дерсинъ мышыкъ сычанны туткъан киби устюме атылды, къап-къачлап зил машинасына фырлатты…

Он единджи куню бизлерни Беговат шеэрининъ Хилькова станциясына кетирип парлангъан агъач парчалары киби тюшюрдилер. Бу ерде исе совхоздан кельген узун тонълы, доппулы (такъие) озьбек адамлары къырымтатарларны арабаларгъа юклеп къайдадыр алып кеттилер. Бизим къоранта Дальверзин – учюнджи болюгине тушюрильди, даа догърусы ерлештирильди. Шашыладжакъ шей, дёрт къорантаны бир эвнинъ ичине сыгъдырдылар. Кими савхозда, кимни фархатстройда чалышмагъа башладылар. Меним балалыгъым эмекнен багълы олды. Окъумага авеслигим олса да, вакъыт, фырсат, имкян олмады. Башта «Универсал» тракторында шегирт (ученик) оларакъ алты ай ишледим ве трактор айдамагъа, оны тамир этмеге огрендим. Сонъра мен завгар, механик олып чалыштым. Къорантама маддий ярдым эттим. Дерт йыл памукъ бригадири оларакъ чалыштым… Тамам баарь фаслында бабам Туладан эмек ордусында олгъан ыргъатлыкъ азабындан къуртулып Озьбекистан шеэрлеринден бизлерни къыдыра-къыдыра 1949 сенеси не исе тапып, къавуша. Кене кендим акъкъында. Шу дальвердинънинъ учюнджи болюгинде 13 йыл управляющий (иш юрютиджи, башкъан) оларакъ чалыштым. Лякин козь огюмден омюр билля кетмейджек бир вакъианы сёйлейим.

Дальверзин савхозында деве арабасынен меркезий болюкке отьмек алып кельдилер. Бу отьмеклерни тюкянгъа кирсетмек керек эди. О вакъыт эр кес ач. Мубарек отьмектен козюмни юзьмейип бир чимтим къопардым да агъызыма къапкъан арада арабаджы озьбек сыртыма дерт къамчы урды. О къамчы сызыкълары беденимден силинмей. Косьтерир эдим, лякин бу ерде дегиль, дегенде Амет агъанынъ козьлери торланды.

– Айды, айды. Сагъ къалгъанъсыз Аллах сизни къорчалагъан, – дедим субетдешиме тессели беререк. Эйиси, икяенъизни девам этинъиз. Кене шу анъып кечкен Дальверзин совхозында дерт йыл муэндис ярдымджысы, баш муэндис оларакъ чалыштым. Энъ сонъунда 13 йыл учунджы болюкте управляющий оларакъ ишледим.

Эписи кечмиште къалды. Йыллар кечти. Халкъымыз ер юзюнде екяне Ватаны – Къырымны ич де унутмады. Ана юрткъа къайтмакъ, эдждатлар топрагъына къавушмакъ умютюнен яшады, курешти, макъсадына не исе наиль олды. Башта иркъчи джеллят Джугашвили, сонъ Хрущев, онынъ пешинден Брежнев ебердилер. Ниает ашкярлыкъ, демократия, халкълар, миллетлер озь ираделерини изхар этюв девирине кельди.

М.С. Горбачев заманында онынъ биваста халкъымызгъа нисбеттен гонъюльдешлик сиясетинден ана юртумыз – Къырымгъа Авдет еллары ачылды.

Эбет бу елнынъ ачылмасына Аким Джебаров, Бекир Османов, Мустафа Джемиль Къырым огълу, Айше Сеитмуратова ве юзьлернен, бинълернен дигер ватанпервер эрбапларымыз себепчи олдылар.

Халкъ учакъларнен, поездлернен Ана юрткъа, мукъаддес топрагъмызгъа къайтмагъа, Ватаныны бир даа эльде этмеге башлады.

– Бир дакъкъачыкъ икяенъизни больмек истеим. Пек чокъ шейлерни анъмайсыз. Сиз де совет ордусында хызмет эткендирсинъиз. Екъса Мустафа Джемиль киби «Мен сюргюнлюкте яшайым, Ватанымны тутып алдынъыз, мен хызметтен ред этем, дединъизми?

Къумрал къалпагъыны башындан чыкъарын, Амет агъам бир къач дакъкъа сюкюнет ичинде къалды.

Бираздан эсинини топлап: «Э-хей, къардашым, эр кес Мустафа киби олурмы я. Онынъ бою кичик олса да юреги арсланынъ киби къавий, джесюр экен. О-эпимиз ичюн нумюне, орьнек, акъай.

Мен де эмек ордусында 3 йыл хызмет эттим. Львов шеэринде, стройбатальонда 1956 сенеси акъайлыкъ борджумны эда эттим. Бу ерде де бир левха акъылымда эбедий къалды, – деп Амет агъа Дегирменджи чаларгъан башыны, манълайындаки тер тамчыларыны сыйпап алды да, сёзюни девам этти. – Иште Львовда стройбатальонда хызмет эткен куньлернинъ биринде учь-дерт солдат, араларында мен де бар эдим. Не олды, не олмады машинанен частькъа отьмек кетирдилер. Отьмеклерни ашханеге тюшюргенде, достларым бир отьмекни болюп ашадылар. Манъа да бир парча узаттылар. Бу арада командир пейда олды. Низамны ким бозгъаныны, отьмекни ким хырсызлап ашагъаныны сораштырды, кабаатлыны олгъаныны тапмакъ истеди. Бутюн къабаатны мен устюме алдым. Бу «гуняхым» ичюн тамам 10 сутка вахта джезасыны алдым. Эбет, о девир солдатларны яхшы, кереги киби бакъмай эдилер. Ачлыкъ чеке эдик. Отьмекке, ашкъа тоюладжакъ заман дегиль эди… эписи мазиде кналды. Бабам 1972 сенеси, 78 яшында, анам исе алты йылдан сонъ 1978 сенеси фаний дюньяны терк эттилер. Ватанымыз Къырымны бир даа корьмек, онынъ багърында яшамакъ, несиль арттырмакъ сизге Юдже Мевлям къысмет этсинъ деп эм анам, эм бабам саба-акъшам дуа эте эдилер. Дуалары, аджетлери къабул олунды. Эпимиз, Рабби Таалягъа бинъ шукюрлер олсун: биримиз эртедже, биримиз кечче эдждатлар топрагъына къайтыкъ.

Аппаз агъам Советский(Ички) районына ерлешти. Эв къурды, яшады, несиль арттырды ве 2012 сенеси кечинди. Шевкъие татам исе шимди Къарасувбазарнынъ Вишневое коюнде яшай. Мен Акъмесджит шеерине етмезден Зуядан сонъ Кефе елунда эв къурып, багъ-багъча асрап яшайым.

Аллагъа ялварам, дженклер олмасын, халкълар телеф-телеф олмасын. Биз корип кечирген мутхиш куньлерни балаларымыз ич де корьмесинлер. Бирлик, бераберлик, дост, муаббет бир къоранта азалары киби омузны омузга берип яшайыкъ. Вакътынъны алгъаным ичюн багъышла, мен башыма кельгенлерни аселет осип келеяткъан яш несиль бильсин, балалары, къартаналары, деделери корьген о афатларны, азапларны бир вакъыт унутмасынлар, озь халкъынынъ шанына леке тюшюрмесинлер, хаинлик, саткъынлыкъ ёлуна минмесинлер. Мен- сен, пара ичюн миллетимизнинъ менфаатына зиян, зарар кетирмесинлер. Языкъ ки, ойле унсурлар да халкъ арасында таныла экен. Адларыны айтмайым. Оларны энди ер кес беш пармагъы киби биле – деп Амет агъа Дегирменджи икяесини екюнледи.

Къадыр Вели 01.03.2014