“Orta Cuma Cami”

11.05.20160:19

Tarihiy malümat

Orta Cuma Cami asırlar devamında Cuma ibadetini keçirmek içün Bağçasaraynıñ eñ esas şeer camilerinden biri sayıla edi. Mezkür cami qurulmasınıñ tam tarihı belli degil. 1880 seneleri yerli sakinleriniñ aytqanlarına köre, o 400 yıl evel, yani XV asırnıñ soñunda qurulğan edi(soralğan vaqıtqa). Bu tarih şübeli körüne, çünki o vaqıtta Baçğasaray şeeriniñ özü de daa yoq edi. Belli olğanı kibi, Bağçasaraynıñ qurulışı 1532 senesi qırım hanı I Sahib Geray han(1532-1551) tarafından başlanılğan edi. OrtaCuma Cami şeer gürleşken zamanda, yani XVI asırnıñ ekinci yarısı- XVII asırnıñ başında qurulğanını tahmin etmek mümkün.

Cami aynı adnı taşığan ve şeerniñ eñ canlı, çoq nufuzlı, aynı zamanda da, ticaret ve esnaf merkezi olıp qalğan Orta Cami maallesiniñ merkezi edi. Şeerniñ aynı bu qısımda bir qaç şeer bazarı, bir sıra çeşit esnaf ustahaneleri( demirci, ayaqqapçı, kiyizci, çubuqçı, dülger, egerci, quyumcı, baqırcı, sahtiyanyancılar ve il.) yerleşe edi.

Orta Cami maallesi ve camisine dair malümatlar alâ daa az ögrenilgen, Rusiye Milliy kitaphanesinde saqlanılğan ve Qırım Hanlığı devrine ait qıymetli adliye vesiqaları sayılğan qadıasker sicilinde mevcuttır. Böyleliknen, Orta Cami añılğan bazı belli vesiqalar 1674, 1701, 1710 senelerine aittir.

Mezkür vesiqalarnıñ birine binaen, Orta Cami maallesi vaqıf kelirine köre eñ büyük maalle sayılğan. Diger vesiqadan caminiñ yanında Yuqarı-Çarşı kibi belli balaban bazar olğanı añlaşıla.

Şu da belli oldı ki, camiden yaqın yerde han, qavehane, bir çoq ticaret tükânları ve ustahaneler bar edi. er bir cami yanında olğanı kibi, Orta Cuma Cami territoriyasında da çeşme bulunğanını tahmin etmek mümkün.

Bazı malümatlarğa köre, cami 1736 senesi general B.K. Minih rehberliginde rus orduları tarafından zapt etilgen ve yaqınlğanda Bağçasaray büyük zarar körgen. Soñra ise han ailesiniñ ğayretleri sayesinden yañıdan tiklenilgen edi.

Rusiye imperiyası devrinde cami daa çalışa edi. Qırım MC devlet arhivinde Orta Caminen bağlı bir sıra vesiqalar mevcut. Şu cümleden, Tavriya guberniyası idaresiniñ fondunda Orta Cami Cuma Cami olaraq qayd etile. Şu vaqıtta onıñ saipliginde 12 ticaret tükânı ve , ötmek fabrikasından (pekarna) ibaret vaquf bar edi.

Aynı şu arhiv malümatlardan şunı bilmek mümkün ki, 1861 senesi cami temelinden yañıdan qurulıp, şimdiki mimarcılıq sıfatına malik oldı.

Ülkeşınaslıq edebiyatından da cami yanında müsülman azizi- “eren Seyit Memet”niñ mezarı bulunğanı belli oldı.

1927 senesi qırım zelzelesi vaqtında cami büyük zarar kördi. Onıñ tamiri yerli sakinler içün ğayet zor keldi. O zamanlarda ise SSSRde dinge qarşı kompaniyasınıñ çerçivesnde, 1928 senesi 15 aprel künü, Bağçasaray rayonicra komitetiniñ Prezidium toplaşuvında yerli müsülman cemiyetinen, bina tamirini becermegenleri sebebinden añlaşmanı lâğu etmek meselesi baqılğan edi. Sovet akimiyetiniñ din muessiselerniñ yoq etilmesi boyunca belli usulları öz maqsadlarına irişkendir ki, 1929 senesi 1 yanvarde, Bağçasaray rayon icra komitetiniñ prezidium toplaşuvında Orta Caminiñ yoq etilmesi, binanı ise medeniy-maarif işlerini keçirilmesi içün berilmesi aqqında qarar alındı.

Soñra cami binasından medeniyet evi, kinoteatr yapqan ediler.

2001 senesi 18.07.2001 s. 23-ünci Bağçasaray rayon Şurasınıñ 20-nci sessiyasınıñ qararı ile cami binası ‘Mustafa Cami’ müsülman cemiyetine qaytarıldı.

2012 s. Umerovlar ailesi tarafından ( Haci Enver ağa ve onıñ oğulları haci Rustem ve haci Aslan) caminiñ tamiri ve yañıdan tiklenilmesi boyunca işlerini maddiy temin etüvi aqqında qarar alındı.

Orta Cuma Cami ibadetler içün kene de açıq.

Edem Velilâyev, Nariman Abdulvaap.