Mustafa Cemilev SSSRde huquqqorçalayıcı areketniñ tarihı aqqında

11.05.20160:19

“Golos Ameriki”(Amerika sedası) radiostantsıyası Andrey Saharovnıñ Fondu ile birlikte çıqqarğan filmi içün Mustafa Cemilev SSSRde huquqqorçalayıcı areketi aqqında tarif etken edi. Mustafa ağanıñ ikâyesi film seriyasınıñ 15-daqqasından daa uzun olğanı içün onı qısqartacaqlarnıñ ihtimalı bar. Biz ise intervyunı tolusınen neşir etemiz.

-Mustafa ağa, SSSRde(Sovet birligi) ğayet belli olğan Teşebbüs gruppası ve Helsinki gruppası kibi huquqqorçalayıcı teşkilâtlarnıñ faaliyetinde iştirak ettiñiz. Bu gruppalar nenen farq ete, ve nenen oşaylar?

SSSRde insan haqlarını qoruv boyunca Teşebbüs gruppası 1969 senesi mayıs ayında SSSRde huquqqorçalayıcı areketiniñ lideri Pötr Grigorenlo Taşkentte apske alınğandan bir qaç afta keçken soñ meydanğa ketirilgen edi. Böyle kibi teşkilât tesis etmek ğayesi çoqtan peyda olğan edi, Grigorenkonıñ apsı ise bu esnasnı tezleştirdi. Seni ursalar sen de urıp cevap qaytarmalısıñ kibi fikirge kelingen edi, yoqsa “sovetler” daa beter başımızğa çıqacaq ediler.

“Teşebbüs gruppası” SSSRde ilk açıq huquqqorçalayıcı teşkilât edi. Men mahsus “legal” demeyim de, “açıq” deyim. Çünki SSSRde “cemaat teşkilâtları” tek devlet tarafından ve tek “ sovet qurulışını qaviyleştirmek” maqsadınen meydanğa ketire bile ediler. Mında ise olmaycaq antiisovetler, sovet qurumını qaviyleştirmekten ğayet uzaq maqsatarğa ıntılıp, qurum tarafından tetqiq etilgen insanlarnı aqlamaq ve qorumaq kibi maqsatlarnı açıqtan bildireler. Sovet akimeyeti böyle cesürliknen daa qarşılaşmağan edi. Teşebbüs gruppası ise eñ evelâ sovet rejimi tarafından insan haqları saasında cinayetleri, şu cümleden qırımtatarlarnıñ vatanına avdet etkenkeri içün taqip eitlgenleri aqqında tarif etken BMT-na(OON)muracaatnı imzalağan edi. Söz kelimi, bu “teşebbüs gruppası” termini qırımtatarlar milliy areketeniñ öz-özüni teşkil etüv şekli olur eken, aynı qırımtatarlardan qalıp pekingen edi. Yani sovet organları içün teşebüs gruppası qanundan tış bir teşkilât sayılıp, taqip altına tüşti. Teşebbüs gruppasına kirgen 15 adamdan er biri o vaqıtqa endi belli huquqqorçalayıcı sayıla ediler, onıñ içün de er kesni birden apske almay ediler. Amma ep bir er biri repressiyağa oğratılğan edi. Kimni apske aldılar, kimni delihanege yolladılar, bazılarnı ise sovet grajdanlıqtan mahrum qaldırıp, zorbalıqnen SSSRden çıqardılar. Apske alınğanlarnıñ yerine teşebbüs gruppasına kirmege istegenler bar edi, amma olarnı da qapatacaqları belli olğanı sebebinden kimse aza olaraq qabul etilmey edi.

Eñ başta V.Borisovnı aldılar, delihanede o 5 yıl keçirmege mecbur qaldı. Bir aydan soñ Harkovda mayor G.Altunânnı apske aldılar. Meni 1969 senesi 11 sentâbrde, yani Teşebbüs gruppası meydanğa ketirilgeninden 3 aydan ziyade keçken soñ apske aldılar. Nevbetteki künü ise yazıcı E.Krasnov-Levitin de apske alındı. Şaire Natalya Gorbanevskayanı şu sene Butır apshanesine qapatıp, soñra bir yıldan ziyade Kazan mahsus delihanede tuttılar.

Maña qarşı çıqarılğan qabaatlavlar Teşebbüs gruppasınen bağlı degil edi, çünki antisovetliknen bağlı davam gruppa daa açılmağanda başlanğan edi, ve daa evel apske alınğan general Pötr Girogorenko ve şair İlya Gabaynıñ davalarınen birleştirilgen edi. 1972 senesi, endi lagerden çıqqanımdan soñ Teşebbüs gruppasınıñ apske alınğan azaları Pötr Yakir ve Viktor Krasinniñ davalarına şaat olaraq meni soravdan keçirmege tırışqan ediler.

— Sorav keçirmege tırışqan ediler dediñiz, öyle de bir şey bilip olamadılar yoqsa.

— Yoq, bilemediler, çünki pek açıq soramağa başladılar. Belli bir vesiqanı ne vaqıt ve qayda imzaladıñız, o vaqıtta yanıñızda kim bar edi, Yakir ve Krasin sizge çetelde çıqqan malümatlarnı bere edilermi kibi suallerge men nasıl cevap bereyim. Olarğa da öyle de ayttım: böyle suallerni öz seksotlarıñızğa bere bilesiz, men ise huquqqorçalayıcım. Em de soñra Yakin ve Krasin apske alınğanlarını adaletsiz sayğanımnı ve onıñ içün de suallerge cevap bermeycegimni bildirdim.

— İnkâr etkeniñiz içün sizni apske almadılarmı?

— Bu mantıqsız olur edi, çünki dava 1969 senesi sentâbrde meni apske alınğandan evelki malümatlar ve imzalarnen bağlı edi. Meni bir yıldan ziyade keçken soñ tekrar apske aldılar. “Teşebbüs gruppası” tarafından daa apske alınmağan azaları imzalanğan umumen aytqanda 42 vesiqa çıqarıldı. Amma mezkür vesiqalarnı o vaqıtqa meydanğa kelgen diger huquqqorçalayıcı teşkilâtlar da imzalağan ediler: Moskva, Litva, Gurcistan Helsinki gruppaları, psihiatriyanı siyasiy maqsatlarnen işletilmesini tetqiq etüvi boyunca İş komissiyası, imanlılarnıñ haqlarını qoruv Komiteti ve dig. “Teşebbüs gruppası”nıñ soñki, 42-nci, “Ginzburg, Şçaranskiy, Pâtkusnıñ qabaatlavlarına dair” serlevalı vesiqa 1978 senesi 15 iyülde çıqıp, o vaqıtta “Teşebbüs gruppası”nıñ azatta qalğan yekâne azası Tatyana Velikanovaya tarafından imzalanğan edi. 1979 senesi noyabr ayında Tatyana Velikanova da apsle alınıp, umumen aps, lager ve sürgünlikke 9 yıl müddetine mahküm etilgen edi. Bunıñnen “Teşebbüs gruppası”nıñ faaliyeti bitti demek mümkün.

— Moskva Helsinki gruppası Teşebbüs gruppasından tam 7 yıldan soñ, yani 1976 senesi meydanğa ketirilgen edi. Belli olğanı kibi, 1975 senesi avgustta 35 devlet tarafından , şü cümleden SSSR de Helsinki şeerinde Avropada havfsızlıq ve işbirlik boyunca Muşavereniñ Soñ aktı imzalanğan edi. Böyleliknen imza qoyğan devletler insan haqlarını, informatsıyanı almaq ve darqatmaq haqqı ve diger haqlarını qorumaqnı öz vazifeleri olaraq belgiley ediler. Huquq qorçalayıcılar Soñ aktnı imzalağan avropa memleketlerini SSSR tarafından insan haqları nasıl seviyede qorçalanğanını haberdar etmek içün mahsus teşkilât qurmağa qarar berdiler. Biraz soñra aynı maqsatlarnı ilân etken milliy Helsinki gruppaları peyda oldılar- Ukrain, Litva, Gurcistan, Ermenistan. Sovet devleti, zaten er vaqıt kibi, mezkür añlaşmağa çoq da riayet etmege, ayrıca da insan haqlarını qorumağa aşıqmağanları içün, bu gruppalar elbette birden birinci duşman sırasına kirsetilgen ediler. Amma asılında Teşebbüs gruppası ve Helsinki gruppalarınıñ faaliyetinde sovet qanuncılığına ters kelgen iç bir şey yoq edi.

Teşebbüs ve Helsinki gruppaları arasında pek belli bir farq yoq edi. Ekincisi birincisiniñ devamı olğandır demek mümkün. Ondan da ğayrı, “Teşebbüs gruppa”sı çıqarğan ve SSSRde milliy ve diniy areketler, mabüslerniñ apshanede ve lagerdeki vaziyetleri aqqında malümat bergen “Vaqialarnıñ hronikası” neşirni Helsinki gruppası devap etip, onı atta daa qalın ve mündericeli yapıp çıqardılar. “Hronika”nıñ 65 sanından 30-ğa yaqın sannı “Teşebbüs gruppa”sınıñ azaları Natalya Gorbanevskaya ve Anatoliy Yakobsonnıñ muarririyetinde çıqarılğan edi. “Helsinki gruppası”na apske alınğanlarnıñ yerine başqaları qoşula bile edi, amma Teşebbüs gruppasında öyle şey yoq edi. İşte tek bunen farq ete ediler demek mümkün.

— Fikriñizce, eki gruppanıñ işlerinde eñ muimi ne edi?

— Eki gruppanıñ eñ muim ve esas faaliyetleri şundan ibaret edi ki, olar bütün SSSR boyunca sovet akimiyetiniñ insan haqları saasında çirkin areketleri aqqında malümat toplap, olarnı keniş dairege eñ evelâ “Hronika” vastasınen aşkâr ete ediler. Ebette Hronika büyük kolemde çıqıp olamay edi, çünki matbuathanemiz yoq edi, yazı maşnalarında ise dergini bir çoq nushada toplanması qolay degil. Buña baqmadan “Hronika” Helsinki añlaşmanı imzalağan memleketlerge mıtlaq yollanıla edi. “Свобода», «Azatliq», «БиБиСи», «Голос Америки», «Немецкая волна” ve dig. belli radiostantsıyalar vastasınen bir qaç tilge tercime etilip, bazıda Amsterdamda ya da Nyu Yorkta basılğan neşirler sıfatında qayta edi. Cinayet rejim içün bu bayağı havflı darbe, aynı zamanda apske alınğan huquqqoruyıcılar ve olarnıñ aileleri içün büyük maneviy destek sayıla edi. Repressiyağa oğratılğanlarnıñ soyadları Londradaki “Amnesty International”ke tüşe ediler,andan ise sovet organlarına muracaatlar yazıla, apske alınğanlarnıñ sağlığı, vaziyeti, bulunğan yeri aqqında soray ediler. Böyle etip, bu insanlar aqqında bilgenleri ve olarğa qarşı kösterilgen haqsızlıqlarnı de bilip, mıtlaq qarşılıq kösterecekleri belli oluna edi.

— “Moskva Helsinki gruppası” sizge ve qırımtatarlarğa nasıl yardım kösterdi?

— Öz talapları ve dünyabaqışları içün repressiyalarğa oğratılğanlarğa nasıl yardım kösterilse bizge de aynı kösterile edi. “Hronika” da “Qırımtatarları” serlevalı daimiy rubrika mevcut edi. Bu rubrikada qırımtatarlarnıñ davası, milliy areketi, olarğa qarşı repressiyalar aqqında malümat berile edi. Bu rubrikanı tap 1980 senesi apske alınğanına qadar Aleksandr Lavut azırlay ve muarrirlik yapa edi. Ekseriyetnen aynı “Hronika” sayesinde SSSRden tış cemaatçılıq qırımtatar problemlerinen tanış olğan ediler. Men de eñ çoq apske alınğanım içün, mahkemede çoq davam açılğanı içün , “Hronika”da sıq sıq añıla edim. Böyle etip, küreşimizge büyük destek kösterilgen edi.

— Siz umumen aytqanda 15 yıl devamında apste bulunğan ediñiz. Bu seneler devamında siziñ içün eñ qorqunçlı ne oldı? Bu kibi deşetli sınavlarğa dayanmaq içün nasıl çizgi, ya da usullarnıñ saibi olmaq kerek?

— Apshane ve lagerlerde açlıq tutqan künler eñ ağır kele edi. Birinci sefer Taşkentte 1970 senesi İlya Gabaynen birlikte mahkeme işi vaqtında 30 künlük açlıqnı ilân etken edim. Açlıqnı iç bir talapsız, siyasiy sebeplerden dolayı repressiyalarğa qarşı olaraq ilân etken edim. 30 kün keçken soñ maña ötmekniñ yarısı ve hamsa balıq payımnı berip, umumiy kamerağa kirsettiler. Anda bulunğan mabüsler meseleni birden añlap, elimden ötmeknen balıqnı tutıp aldılar. Çünki açlıqtan soñ bu aşlarnı aşasaydım, aş qazanıp dayanamayıp, birden öler edim. Uzun vaqıt devamında meni başqa mahsullatlarnen, tuvğanları ketirgen aşlarınen aşatıp, meni özüme ketirdiler.

1975-76 seneleri Omsk apshanesinde 303 kün devamında açlıq tuttım, amma zorbalıqnen içime hortumnen aş töke ediler. Bir qaç ay evel, rus saytlarında dünyaca siyasiy açlıqlarnıñ devamlığına köre reytingi bastırılğan edi, bu reytingte menim açlığım birinci yerde tura. Bazıları belli bir vaqıttan soñ vucud açlıqqa alışa ve dayanılması o qadar ağır kelmey degenleri saçmalıqtır.İçine zorbalıqnen ğıdalı şingenlik tökülmeseydi belki aytqanları doğru çıqar edi, amma o şingenlik te çoqqa barmay, bir eki satten kene de müşkül açlıq azabını çekesiñ. Yuqlap olamaysıñ, yuqlasañ bile, tüşünde ille aşalacaq bir şey köresiñ. Amma eñ acınıqlısı şu ki, tüşünde aşamağa başlağanınen ille uyanasıñ.

1983-86 seneleri Magadan vilâyetinde “Uptar” lagerinde soñ müddetim de pek ağır keçken edi. Lagerlerde siyasetçilerge eñ ağır iş berile edi. anda keramzitbeton bloklar yapıla edi, olarnı soñ sobalar içinde pişirtip, sobadan çıqarıp başqa yerde tizip qoya ediler. Bir sağ insan içün yapılması imkânsız bir iş, menim bedenim ve hastalıqlarıma da ayrıca mümkün olmaycaq qadar ağır iş edi. Normalarına binaen, bir smena içinde bir yerden başqa yerge umumen 12 tonna yükni taşımağa kerek edi. Plan becerilmegenler içün “bozuv protokol”lar yazıp, aştan kese, ya da izolâtorğa qoya ediler. Böyle “bozuv”lardan soñ 1986 senesi iyün başında meni izolâtorlar binasına, lager reisi Şevtsov oturğan odasına kirseteler. Mında hucur bir subet olıp keçe.

“Şimdi saña temiz kâğıt berilecek, sen sovetlerge qarşı bütün fikirlerni inkâr etkenini, Qırım-mırımnı ve il. red etkenini ve artıq normal bir sovet adamı olacağını yazacaqsıñ. Yoqsa sen mından bir vaqıt çıqamazsıñ ve bu insanlarnı( bu yerde çekmeceden apayım ve oğlum olğan resimni köstere) bir vaqıt körmezsiñ. Sen meni añladıñm Sovet akimiyeti sen kibilerden daa beterlerni yıqtırğan edi”,- dedi lager reisi.

Men de içimden “ Gorbaçöv deñişmeler, perestroyka, aşkârlıq, demokratiya aqqında aytqanda bu erif sanki stalin devirlerde yaşağanı kibi laf ete” dep tüşündim. Bu vaqıtqace o maña “sen” demegen edi. Demek bir vazife alğanı belli edi.

Müddetim bitkenine yarım yıl qalğanı içün böyle vaziyetke pek kederlendim, amma duyğularımnı köstermedim. Reis mennen nasıl laf etse, men de aynı tarzda cevap berdim. “Baqsa mında, reis efendi, sen aslında ömür boyu çaqacı olıp, saña ne aytsalar onı yapacaqsıñ, taqdirimni belgileyceksiñ dep sanma, sen gazetlerni da oqumaydırsıñ. Seniñ sovet birligiñ tezden dağılıp ketecek, siz ise sıçavullar kibi başıñıznı soqmağa bir köşe qıdırıp çapqalaycaqsız. Maña yazılğan mektüpten qırslağan şu fotodaki insanlarnı men mıtlaq daa körerim. Amma sen öz ballalarnı körmekten Allah saqlasın. Çünki olarğa sen kibi baba keregi yoq,”- dedim men.

Elbette şu daqqası ağzımdan çıqqan laflarıma özüm de inanmay edim. Amma bir şeyler aytmaq kerek edi de. Reis ise bekçilerge işaret etip “izolâtorğa” dep emir etti.

Kamerağa kirgende meni 4 abdal beklep otura edi. Olardan birinen bir qaç ay evel çatışqan edik. Olar meni körgende memnüniyetlikten tap külemsirediler. Böyle kibi izolâtorlarda zonağa çıqmağa cesaret tapmağanlar otura. Yani zonağa çıqsalar, alçaq areketleri içün olarnı kesip taşlaycaqlarını bileler. Mında ise idarecilerniñ emri ile qurbannı urıp öldürmek, saqat qaldırmaq içün azır turalar. Emirlerni yerine ketirgenleri içün de çay, sigara, atta afyonnı mükâfat olaraq alırlar. İçimden “işim bitti” dep tüşündim.

Amma bu yerde aqlıma ketirilmeycek bir vaqia yüz berdi. Başqa kameranıñ uzaqlığından bir ses eşitildi. O zonada dostlaşqanım Zalıkin edi. Zalıkin inglizce menden ne içün qapatılğanımnı ve kameradaki vaziyetni soraştırdı. Bir qaç söznen er şeyni añlattım. Bir qaç daqqadan kene şu uzaqtan başqa bir ses rusça ve gurcistanlı aktsentnen: “Altıncı hane, meni eşitesizmi?”- dep soradı. Kameradan “Ebet, eşitemiz, ayt, Goga” dep cevap berdiler. Goga ise devam ete: sizge bir siyasetçini kirsetilier. İşte onıñ başından bir saçı bile tüşse, sizge ne olacağını yahşı bilesiz.” . Kameramızda bir qaç saniye devam etken sükünetten soñ “qasevet etme, er şey yahşı” dep Gogağa cevap berildi. Şu Gogadan er kes qorqa, oña qarşı bir laf aytmağa bile saqına ediler. Soñra kameradaki abdallardan biri teşkirüv vaqtında kameradan çıqıp, başqa keri kirmege red etmemni teklif etti. Bunıñ mantığı şunda ki, idarecilerge kameradaki insanlarnen bir yerde bulunıp olmaycağını bildirseñ, sanki menfiy aqibetleriniñ aldını alğan dain olasıñ. İşte öyle de yapıldı ve meni başqa kamerağa keçirdiler. Mında da aynı seksotlar, amma olarnıñ vazifeleri başqa edi: er bir adımımnı bilmek, laflarımnı, kelecekke planlarımnı ögrenmek ve il. kerek ediler. Amma kamerağa qaytmağa red etkenim içün ve daa bir sıra, umumen ise 36 “bozmalarım” içün(nevbetçi kirgende ayaqqa turmağanım içün, kamerada başqalarınen inglizçe laf etkenim içün, nevbetçinen qaba laf etkenim içün ve il.) maña qarşı yañı mahkeme işi açılğanı aqqında ilân etildi. “Emek-doğurtuv muessiseniñ talaplarına tabi olmağanı içün” maddesi cinayetler kodeksine 1983 senesi Andropovnıñ akimiyeti zamanında kirseiligeni sebebinden oña “andropov maddesi” dey ediler. Bu madde boyunca insannı ömür boyu apste tutmaq mümkün, çünki böyle kibi “bozuvlarnı” istegeni qadar ortağa çıqartmaq mümkün edi. Böyle kibi bozuvlar” sayesinde apis müddetini 3, bazılarğa 5 yılğa uzata bile ediler. Yani istiqbalim parlaq körünmey edi.

Bütün bu felâketlerge nasıl dayanmaq meselesine kelegende ise, er alda er kesniñ öz usul ve tüşünceleri bardır. Men meselâ, bu yolğa tüşken soñ ve kimnen rastkelecegimni bilgen soñ er şeyge, atta ölümge azır olmaq kerek dep saya edim. Ketişatnıñ beklegenlerinden yahşı olması Allahnıñ büyük nimeti olaraq qabul etesiñ.

— Mustafa ağa, fikriñizce, huquqorcalayıcı areketiniñ qaysı erbapları aqqında yaşlar mıtlaq bilmek kerekler. Kimniñ adları unutılmaz.

Asılında mesele yazılacaq soyadlar, añılacaq şahıslarda degil. İnsanlar büyük ekseriyetinen tarihte adlarını yazdırmaq maqsadınen küreşmediler ki, ahlâq, menlik, milliy borç kibi añlamlarnıñ peşinde yürdiler. Yaşlar şunı bilmek kerekler ki, bugünde bugün olar istegenlerni yaza ve ayta, fikirleri içün yarın kelip apiske alanacaqları ya da delihanege yollanılacaqlarından qorqmasalar, bu boş yerde, yani özü -özünden olğan şey degildir. Sovet huquqqorcalayıcı areketini inceden araştırmaq, Rusiyede yazıq ki ekseiryetnen gizli qalğan KGB ve PKSS MK malümatlarını ögrenmege kerek. O vaqıt bir çoq unutılğan şanlı adlar da ortağa çıqar.

— Mustafa ağa, Ukraina ve Rusiyeniñ şimdiki faal gençlerine ne tevsiye eter ediñiz.

— Yaşlar şunı bilmek kerekler ki, kendi demokratik serbestliginiñ qıymetini bilmeyip,olarnı qorumasalar, saqlamasalar, tez vaqıt içinde qara keçmişke dala bilirler. Er şeyni yañıdan başlamaq ise pek ağır.