Han-Sarayınıñ yoq etilmesine doğru

11.05.20160:19

“Han-Saray” qırımtatar tarihı ve medeniyeti muzeyiniñ müdiri Enver Ümerov Bahçisaray tarihiy-medeniy qoruğındaki davalı vaziyet aqqında haber berdi, hususan, müdiri Valeriy Naumenkonıñ faaliyetinen razı olmağanını bildirdi.

Öz narazlığını Qırımtatar Milliy Meclisi ve Qırım Müsülmanlarınıñ diniy idaresine bildirdi. Yollanılğan mektipte aytıla ki, soñki eki yıl içinde qoruqnıñ esas obyektleri – Han-Saray, Çufut-Qale ve digerleriniñ vaziyeti daa beter oldı.

Onıñ sözlerine köre, qırımtatarlar ve Qırım qaraylarnıñ tarihı ve medeniyeti saasındaki araştırmalarğa, tarihiy eksponatlarğa para ayırılmay.

Enver Ümerovnıñ malümatına köre, restavratsiya işleri ve bozuluvğa qarşı tedbirler kerekli derecede keçirilmey, neticede Küçük saray camisiniñ (XVI as.) divar örnekleri, Divan zalındaki tavan örnekleri, Büyük saray camisiniñ fasad qısmınıñ (şimal tarafı) XVI asır örnekleri ğayıp olalar.

“Hanlar mezarlığınıñ baştaşları ve türbelerde restavratsiya işlerni acele keçirmek kerek. Ekinci qatta da vaziyet pek ağır: Qave odasında XVII asır P.Pelininiñ unikla vitrajları ğayıp ola bile; endi tavanı ve tabanı yoq olğan Elçi zalında kerekli araret ve dımlıq şaraitleri yaratılmağanı içün tarihiy ciyetten müim, eksklüziv, Qırım Geray han tarafından qurulğan Altın oda ğayıp ola bile”, — aytıla mektüpte.

Han-Saraynıñ müdiri haber etkeni kibi, qoruqnıñ yolbaşçısı böyle vaziyetni devlet tarafından para ayırılmağanınen añlata. Lâkin Ümerov emin ki, acele tamir işlerini qoruq er yıl öz kelirine yapa bile. O ayta ki, keçken yıl içinde onıñ yolbaşçılığında olğan müzey qoruqqa bayağı para ketirdi.

“Bütün bularnı köz ögüne alıp, sayam ki, Han-Sarayda bozuluvğa qarşı ve tamir-restavratsiya işleri birinci sırada yapılmalılar”, — yazdı müzey müdiri.

Bunınen beraber, Ümerovnıñ sözlerine köre, qoruqnıñ general müdiri başqa işlerge emiyet bere – arheologik araştırmalar.

“Em de tek oña meraqlı devirler boyunca. Prioritetler ne kollektivnen, ne “Han-Saray” müzeyiniñ müdirinen muzakere etilmedi, Han-Saray obyektlerniñ vaziyetine dair sualler defalarca qoyulğanına baqmadan”, — aytıla mektüpte.

Yuqarıda aytılğan sözlerge böyle malümatnı qoştı. Evelki müdir Y.B.Petrov vazifesinde bulunğanda tamir-restavratsiya işlerine bu qadar par ayırılğan edi:

— 2007 s. – 3 mln 229 biñ grn;

– 2008 s. – 2 mln. 300 biñ grn.;

– 2009 s. – 2 mln. 588 biñ grn.;

– 2010 s. – 2 mln. 840 biñ grn.;

— 2011 s. – 2 mln. 357 biñ grn.

V.Y.Naumenkonıñ müdiriligi vaqtında, 2012 senesi – 749 biñ grn, 2013 senesi masraf etilgen sermiyalar ise belli degil (gizlene).

Arheologik işlerge 2011 senesi Y.V.Petrovnıñ müdirliginde 60 biñ grn masraf etildi, V.Y. Naumenko ise er yıl 200-er biñ grivna ayırdı. Em de qoruqnıñ balansında olmağan abidelerge de (meselâ, İlka çölmekçilik merkezleri) qoruqnıñ paraları masraf etile. 2012 senesi böyle işlerniñ umumiy miqdarı 192 biñ grivnanı teşkil etti, 2013 s. – 176 biñ grn. Bunınen beraber işlerni qoruq hadimleri becerip, aylıq, para mukâfatları, qoşma paralar, iş ziyareti masraflarını alalar.

Ondan da ğayrı, çoqtan-çoq işten çıqarmalar, vazifeler deñiştirilüvi de sualler doğura. Ümerovnıñ aytqanına köre, kollektiv içinde vaziyet kergin, hadimler öz vazifelerni kerekli derecede becermeyler.

2014 senesi martnıñ 15-den amelge keçirilecek strukturanıñ deñişüvi qanunğa köre yapılmağan eken. Hadimler para mukâfatları, qoşmalarnıñ berilmeceginen, neşirlerniñ yasaqlandırılmasınen qorqutulalar.

“V.Y. Naumenkonıñ zararlı faaliyeti neticesinde qoruqta aynı vaqıtta dört profsoyuz çalışmaqta”, — aytıla mektüpte.

Yañı restrukturizatsiyağa köre, Bahçisaray şeeriniñ arheologiya bölügi uprazdnyaetsya. Bu bölük hadimleriniñ qırımtatar medeniyetiniñ abideleri ögrenilmesinde çoqyıllıq tecribesi olğanı közge ögüne alınmadı. Ğaliba, böyle etip, qoruqnıñ yolbaşçılığı ilimde qırımtatar tarihınıñ ögrenilmesi ve saqlanılması boyunca bir saanı qapatmaq niyetinde.

“Yuqarıda aytılğanına binayen, general müdir V.Y.Naumenkonıñ faaliyetini – destruktiv, qoruq çerçivesinde qırımtatar tarihı ve medeniyeti abidelerniñ saqlanması ve bu saadaki işniñ inkişafına dair ise zararlı olaraq sayam”, — dedi “Han-Saray” müzeyiniñ müdiri.