Azatlıq davası

11.05.20160:19

3 etap: 1905-1918

1917 senesi fevral inqilâbına yaqın qırımtatar milliy areketi Vatanına akimiyet qurulışınıñ başında tura bilecek küçlü intellektual ve inqilâbiy- demokratik kadrlarnen zengin edi.

Böyle etip, inqilâptan evel ep basqı altında qalğan qırımtatar milliy areketi 1917 senesi ğayet kenişledi. O vaqıtqa Qırımda körümli erbaplar peyda olğan edi. Bular: Osman imperiyasında ilâhiy ve huquq yüksek tasil saibi olğan Noman Çelebicihan, Sorbonnada huquq fakültetinde oquğan Cafer Seydamet, Odessa universiteti tıbbiyat fakultetiniñ mezunları Amet Ozenbaşlı ve Halil Çapçakçı, bundan da ğayrı, Seit Celil Hattat, Asan Sabri Ayvazov ve digerleri.

1917 senesi 25 mart künü Aqmescitte birinci Bütünqırım müsülman Qurultayı keçirilip, Muvaqqat Qırım-Müsülman İcra Komiteti ve onıñ reisi olaraq Noman Çelebicihan saylanıldı.

Mayıs ayında Komitet uyezd milliy icra komitetlerine yerli qadınlar ve gençlik komitetlerni qurmaq vazifesini bergen edi. Qırımtatar yaşlarnıñ merkeziy komiteti Bağçasarayda, qadınlar merkeziy komitet ise Aqmescitte yerleşe edi. Qırımtatar yaşlar komitetiniñ reisleri A.Bozgaziyev ve Osman Zeki Bekirov ediler. Bundan da ğayrı, Aqmescit ve Bağçasarayda studentler ve talebeler komitetleri teşkil olunğan edi.

Müsülman ruhaniyleri ve mırzalar Komitetniñ areketlerini begenmeyip, Bağçasarayda öz ulema Qurultayını keçirmege qarar berdiler. Amma qurultay daa açılıp yetiştirmeden qırımtatar yaşlar ve komiteti ve studentler tarafından dağıtıldı.

1917 senesi iyülde milliy ziyalılar tarafından “Milliy Firqa” meydanğa ketirilgen edi. Firqanıñ peyda olunmasında esas rolüni Noman Çelebicihan ve Cafer Seydamet oynağandırlar. Firqanıñ programması 1917 senesi noyabrde qabul olunıp, medeniy-milliy muhtariyetniñ qurulmasına doğrultılğan edi. Asan Sabri Ayvazovnıñ öz qaydlarında yazğanına köre, programmanıñ resmiy olmağan variantı da mevcut edi ve o avropa memleketleriniñ rehberligi altında mustaqil cumhuriyetniñ ilân etilmesine doğrultılğan edi.

Noyabrniñ 26-sında birinci qırımtatar Qurultayı keçirilgen edi, dekabrniñ 10-nda ise qurultay Qırım demokratik cumhuriyetini ilân etti. Qırımtatarlar içün ğayet emiyetli olğan bu vaqia tek bir qaç ay devam etti.

1918 senesi yanvar ayında yarımadamızğa bolşevikler kelip yetti. Yañı cümhuriyetniñ milliy ordusı -eskadronlılar yıqtırılğan edi. Tezden de Qurultay sevinçiniñ izi bile qaldırılmağan edi. Qırım demokratik cumhuriyetiniñ reisi Noman Çelebicihan apske alınıp, 1918 senesi 23 fevral künü qurşunğa tizilgen edi.

Qırımda sovet akimiyeti tam tesis olunğan soñ, 1921 senesi oktâbr ayında Qırım Muhtar Sovet Cumhuriyeti meydanğa ketirilgen edi. O administrativ şekilde Rusiye Federatsıyasınıñ terkibine kire edi.

Ğayet ağır vaziyetke baqmadan, 1921-1923 seneleri Qırımda 100 biñge yaqın insannı, olardan 60% qırımtatarını alıp ketken suniy açlıqqa baqmadan, cumhuriyet hükümeti Veli İbraimovnıñ rehberligi altında “Milliy firqa” azalarınıñ destegi ile Qırımnıñ iqtisadiyat ve milliy medeniyetniñ inkişafında bayağı yeñişlerge iriştiler. Misal olaraq, 1921 senesi Qırım MSC Anayasasında qırımtatar tili rus tilinen bir sırada devlet tili olaraq qabul olunğan edi.

Amma tezden pepressiyalar başlandı. 1928 senesi mayısta Veli İbraimov qurşunğa alınğan soñ qırımtatar siyasiy erbaplar ve ziyalılarnı kütleviy şekilde yoq etmege başladılar. Bazı esaplarğa köre, cenkten evel 10 biñge yaqın qırımtatarı atıldı, ya da GULAGqa yollanıldı. Daa 50 biñ qırımtatarı Qırımdan “kulak” dep sürgün etilgen edi.

4 etap: 1940-1944

Ekinci Cihan Cenki bir çoq halqlarğa qarşı devletniñ cinaiy siyasetine bir sebep olğandır. Qırımtatarlar da istisna olmadılar.

Bütün millet “sovet vatanına” qarşı satqıncılıqta qabaatlanıldı. Cenk başlağanda ise qırımtatar ealisi 240 biñden ziyade degil edi. Bazı malümatlar:işğal zamanında faşistler 12 biñ vatandaşımıznı qurşunğa tizdiler. Partizanlarnen bağ tutulması içün Qırımda 127 köy yaqıldı, olardan 105-qırımtatar köyü edi. Qırımtatarlar arasında 7 Sovet Birligi Qaramanı, olardan biri eki defa qaraman, daa biri Poloniya qaramanıdır. 4 general, 85 polkovnik, 100 podpolkovnik, 35 adam Şeref ordenniñ kavalerleri, olardan 34- 3 dereceli. 50 biñ qırımtatarı cenk zamanında devlet mukâfatalrınen taqdirlengen edi. Cebelerde, partizan saflarında umumen 55592 qırımtatarı elâk oldı. Duşmannıñ tarafına keçkenler 1% bile teşkil etmeyler. Kollabororatsıonizm işğal etüv esnasında er bir milletke has olğan adisedir.

Raqamlar köstergeni kibi, faiz cehetinden ruslarğa baqqanda qırımtatarlarnıñ qaramanları daa çoq edi.

Qırımda gizli teşkilâtlarğa kelgende. Belli ki, Abdulla Dağcı rehberligindeki teşkilât eñ çoq sayılı soylarından biri edi. O 1942 senesi avgust ayından 1943 senesi iyül ayına qadar çalışa edi. Cenk vaqtında partizan areketi(1944 senesi 15 yanvar) 3 733 partizan arasında 600-dan ziyade qırımtatarı bar edi. Olardan biri partizan safnıñ komandiri Memet Moloçnikovdır.

Alime Abdennanova, Memet Appazov, Seydali Kurtseitov, Mustafa Selimov, Refat Mustafayev, Nafe Bilâlov, Seythalil Kadiyev, İsmail Ametov, İbragim Halilov, Sundus Çorman, Anife Mamutova, İdris İslâmov ve diger, mahsus gizlenilgen ve añılmağan adlar Qırım partizan ve gizli areketniñ tarihına kirgendirler. Biz olarnı bilmek ve hatırlamaq kerekmiz. Bu cesür insanlar deşetli cenk yılları devamında tek öz şahsiy hayatınen degil de, tuvğanları ve yaqınlarınıñ ömürlerini telüke astına qoyıp, öz vatan ve serbestligini qorçalay ediler. Birazdan ise, satqınlıqta qabaatlanıp, mal vagonlarına yüklenip uzaq ğurbetke sürgün etileceklerini, tabiy ki, aqıllarına bile ketirip olamay ediler.

Sürgünlikten soñ ilk ayları esassız qabatlavlar yarımadanı qırımtatarlardan “temizleme”sine sebep olğanı añlaşıla edi. Bu sebepten de, artıq vatanına avdet ve milliy-territorial muhtariyetniñ tiklenimesi oğrunda qırımtatar milliy areketi 1944 senesi şu deşetli 18 mayıs künü başlağandır dep eminliknen aytmaq mümkün. Elbette, o vaqıtta sürgün etilmelerine qarşılıq köstergenler de bar edi, şu sebetnen qurşunğa tizilgenler, soñra ğurbet yerlerden qaçuvlar kibi allar da yüz bergen edi. Şu yılları memleket yolbaşçılığına mektüpler yazıp, bütün halqnı sürgün etkenlerini mahküm etkenleri içün repressiyağa oğratılğanlar da belli.

Devamı bar

Azırladı Gulnara Abdulayeva