Emine Avamileva: vatandaşlarımızğa ana tilinde tasil aluv meselesinde israrlı olmaqnı tevsiye etemiz

11.05.20160:19

Milliy sınıf ve mekteplerge dair statistika malümatları, Rusiye Federatsıyası ve Ukrainada tasil sistemalarınıñ farqları ve oquv yılnıñ soñunda ana-babalar nege diqqat etmeleri aqqında qırımtatar tilinde tasil meseleleri ve qırımtatar tiliniñ Qırımda devlet ve içtimaiy hayatınıñ er bir saasına kirsetilmesi boyunca idareniñ yolbaşçısı Emine Avamileva Avdetke ikâye etti..

-Milliy Meclis tarafından bugünde bugün Qırımda ana tilinde tasil almaq haqları bozulğanına dair yazılğan arizağa imzalar toplanmaqta. Bu teşşebüsniñ emiyeti ve aktualligi aqqında tarif etersizmi?

– Ana tilimizde tasil ve terbiye meselesiniñ vaziyeti bugünde bugün ğayet telükeli olğanı bu kibi teşebbüske bir sebep oldı. Bahs etkenimiz ana tilinde tasil almaq haqqı- insan içün ğayet tabiy haqlardan biri, er angi bir devlette milliy qanuncılıqnıñ ayırılmaz unsurı, halqara vesiqalarda belgilengen qanundır. Milliy tasil sistemasınıñ tiklenilmesi, onıñ inkişafı, milliy haber vastalarına destek, bediy, ilmiy edebiyatnıñ neşir etilmesi, qırımtatar tiliniñ Qırımdaki yaşayışnıñ er bir saasında işletilmesi kibi meseleler er vaqıt Qurultay ve Milliy Meclis faaliyetiniñ eñ muim ve aktual yönelişlerinden biri edi. Mezkür meselelerniñ çezilmesi repressiyalarğa oğratılğan qırımtatar halqnıñ reabilitatsıya esnasınıñ ayırılmaz unsurlarıdır.

-RF ve Ukraina tasil sistemaları nenen farq ete?

– Oquv programmalarından ğayrı, RF ve Ukraina tasil sistemalarında pek körümli farqlar yoq. Misal olaraq, RF ve Ukraina tarih programmaları elbette farq eteler. Tam fenlerniñ ögrenilmesine azca, içtimaiy- gumantar fenlerge ise çoqça saat ayırıla. Ana tilinde tasil meselesine dair RF-nda 1-9 sınıfqa qadar ana tilinde tasil almaq ve ana tilini ögrenmek haqqı belgilengen. Amma 10 ve 11 sınıflarda dersler tek devlet, yani rus tilinde alıp barıla. Demek, 10-11 sınıflarda ana tilini bir fen olaraq ögrenmek mümkün, amma diger fenlerni ana tilinde ögrennmek imkânsızdır.

–- Rusiyede çoqmilletli regionlar içün azır tasil modelleri mevcuttır. Misal olaraq, Tataristanda. Bizde böyle modeller ne içün işletilmey?

– Bu sualni Qırım Cumhuriyeti Devlet şurasınıñ deputatlarına bermek daa doğrudır, er alda. Keçrekten, RF-nda, misal olaraq, Mordoviya, Kabardin-Balqar, Tataristan Cumhuriyetinde çoqmilletli regionlar içün mahsus tasil modelleri bar. 2014 senesi bu tür sistemalarnıñ hususiyetlerinen tanış olmaq maqsadınen Kazanğa barğanımızda, akimiyetniñ istegi ve destegi ile bir çoq şeyler yapılması mümkün olğanını kördik. 20 mayısta olıp keçecek toplaşuvda qırım akimiyeti Qırımtatar cemaatçılığınıñ talaplarını, qırımdaki vaziyetni közge alırlar dep pek ümüt etemiz.

– Muarririyetimizge qırımtatar ocaları muracaat etip, Ukrainada neşir etilgen qırımtatar tili boyunca dersliklerni işletmege mümkün olmağanına şikâyet eteler. Amma aynı zamanda federal bucetinde yañı derslikler çıqarılmasına sermiyalar közde tutulmağan. Bu aqta bir şeyler bilesizmi?

– Bilgenime köre, qırımtatar tili ve edebiyatından ğayrı diger fenler boyunca qırımtatar tilinde yazılğan derslikler kerçekten yasaq etilgen edi. Demek ki, qırımtatar tili ve edebiyatı boyunca dersliklernen qullanmaq em de olarnı neşir etmek mümkün. Kene de bilgenime köre, al-azırda federal bücetten ayrı fenler boyunca qırımtatar tilinde dersliklerni neşir etmek içün sermiya ayırlığan ve atta dersliklerni qırımtatar tiline tercime etmek maqsadınen iş gruppaları teşkil etilgen.
–Milliy sınıf ve mekteplerge dair statistik malümatlarnen paylaşıp olursızmı?

–Al-azırda Qırımda 568 umumtasil oquv muessiseleri mevcut. Bu muessiselerde 185 biñ bala oqumaqta. Olardan 15 mektepte qırımtatar tilinde oqutıla. Mında 5 biñge yaqın bala oquy(3%): ukrain tilinde milliy sınıflarda 2 biñge yaqın bala oquy(1,2%), talebelerniñ 96% ise rus tilinde tasil almaqtalar.

Qırımtatar tilini çeşit şekilde( fen olaraq, fakultativ, tögerek) 21 biñge yaqın bala ögrene. Ukrain tilini çeşit şekilde 40 biñge yaqın bala ögrene.
Mektepten evel Qırım muessisselerinde 63 biñ bala terbiye almaqta, olardan 1.5 biñ ukrain tilinde, 1 biñge yaqın ise qırımtatar tilinde.

— Oquv yılı soñuna kelmekte. Ana-babalar, ocalar ve cemaat erbapları öz faaliyetlerinde nege daa çoq diqqat ayırmalılar?

– Asılında yañı oquv yılına azırlıq taqvimge köre yılnıñ başından başlay. Al-azırda qırımtatar tilini fen olaraq ögrenmek ve qırımtatar tilinde oqumaq içün ariza örneklerini darqatamız.
RF qanunları ana tilde tasil almaq ve ana tilni çeşit şekillerde(fen, fakultativ, tögerek) ögrenmege haqqı közde tuta. Ana-babalarğa muracaat etemiz: qırımtatar tilinde oqutılğan mektepten evel muessiselerde milliy sınıf ve gruppalarnıñ açılmasına ariza yazıñız!

Vatandaşlarımızğa bu meselede israrlı olmağa, qırımtatar til ve edebiyatnı regional komponent olaraq ögrenmek içün arizalar yazmağa tevsiye etemiz. RF tasil aqqında qanunları bularnı közde tuta.
Qırımtatar til ve edebiyatınıñ ögrenüv kölemi ve keyfiyeti ana-babalarnen bağlı: mektep memuriyeti, ana-babalarnıñ arizalarınıñ mündericesi ve sayısına köre oquv programmalarınıñ variantlarından birine esaslanıp oquv esnasını teşkil ete.

1 variant balañız ana tilinde oqutılğan, yani milliy sınıfta oquycağını közde tuta.
2 variant qırımtatar til ve edebiaytını fen olaraq ögrenilmesini közde tuta.
Bundan da ğayrı, başqa milletler vekilleri içün qırımtatar tilini fen olaraq ögretken programma da azırlanğan.
Er vaqıt kibi, Qırımnıñ belli bir rayonlarında mekteplerniñ memuriyeti milliy sınıflarnıñ açılması, qırımtatar tili fen olaraq ögrenilmesini istemegenlerinen qarşılaştıq.
Qırımtatar cemaatçılığı, ocalar qırımtatar tili, Qırımnıñ tamır halqnıñ tuvğan tili olmaqtan ğayrı devlet tillerinden bir olğanını açıq aydın añlamalı ve aytmalı. Qırımtatar tili resmiy til olmaq kerek, vesiqalarda, reklama, haber vastalarında qullanması kerek.

Qırım cumhuriyetiniñ Anayasası qabul olunğandan berli qırımtatar tili resmiy olğanını iç duymadım. Ana tilinde tasil almaq haqqı ve qırımtatar tilniñ devlet tili olaraq qullanaılmasıñ temin etilmesi repressiyalarğa oğratılğan qırımtatar halqnıñ reabilitatsiya esnasınıñ eñ muim unsurlarından biri olmalıdır.

Uriye Abla subetleşti