Qırım MSSC-niñ tarihı II QISIM

11.05.20160:19

Qırım MSSC-de ‘tatarizatsiya’nıñ keçirilmesi

Qırım MSSC endi teşkil olunğanda, bolşeviklerniñ rehberligi ‘tatarizatsiya’ğa taraf yoneldi. Bu kontseptsiyağa kore, qırımtatar halqı imkân olğanı qadar imtiyaz ve üstünlikler almalı edi.

Sovetler akimiyeti qırımtatarlarğa tasil, fırqa organlarında, ükümette, istisal ve oquv yurtlarında rehberlik etüv yerlerni bermek vade etti. Qurultaynıñ sabıq rehberleriniñ biri, Qırımtatar milliy ükümetinde maarif boyunca mudir yerini alğan, Amet Ozenbaşlı, İşçiler Kommünistik (b) Fırqasınıñ Qırım obkomınıñ tatar bürosınıñ resmiy organı olğan, ‘Yeñi dünya’ gazetasınıñ 1922 senesi fevralde çıqqan 12 sanında bildirdi ki: ‘Turkistanda, Başqırtastanda, Tatarstanda ve Qırımda sınıf devletini degil de, milliy devletni yaratmaq kerektir’. 1922 senesi aprel ayında keçirilgen Bütünqırım tatar fırqalar tışındaki konferentsiyası Qırım akimiyet organlarına bir sıra talaplarnı şekillendirdi. Olardan bazılarını köstereyik:

2. Sovhozlar esabına topraq islâatınıñ kesin şekilde keçirilmesi.

3. Qırımtatarlarğa Qırım MSK-da 59 yerden 30 yerniñ ayırılması.

4. Qırım Sovetler Halq Komissariatınıñ reisi olaraq M.N. İbragimovnıñ, Qırım Merkeziy Saylav Komitetiniñ reis muavini olaraq B. Çoban-zadeniñ tasdıqlanması.

5.Qırımtatarlarnıñ Halq komissariatlar boyunca mesuliyetli olaraq tayınlenmesi: topraq, sağlıq boyunca halq komissariatları, SHK, Çetel işler, Tışqı ticaret, Arbiy komitetiniñ Qırım temsilcilikleri. Bütün diger Halq komissariatlarına qırımtatarlardan birer aza alnmalı edi.

6. Qırımtatar tiliniñ devlet tili şeklinde keniş qullanılması.

8.Sovetler akimiyetiniñ episi rehberleriniñ (yollanılğan) Qırımdan çağırılıp alınması.

10.Qırımğa Şarq işçilerniñ kommunisttik universitetinde 100 yerniñ ve şarq tilleri institutında da aynı miqdarda yerlerniñ ayırılması.

12. Türkiye ve Balkanlardan qırımtatarlarnıñ keri qaytarılması.

18. Qırımda tatar eskadronları, tatarlardan teşkil olğan komanda kurslarınıñ sanktsiyalı şekilde meydanğa ketirilmesi.

32. Tatar fırqalar tışındaki konferentsiyalrnıñ bütün rezolütsiyalarını tasdıqlav.

Qabul etilgen rezolütsiya fırqa tışındaki konferentsiyanıñ bütün iştirakçileri tarafından imzalanğan edi. Rezolütsiya ortağa çıqarğan talapalar 1922 senesi avgustta Qırım İşçiler Kommunistik (b) Fırqsınıñ oblastkomınıñ Prezidiumında, sonra ise – 1922 senesi sentâbrde BMSK Prezidiumında muzakere etildi. Yuqarıda kösterilgen talaplarnıñ ekseriyetini red ettiler.

1923 senesi aprelde VIII Qırım fırqalar konferentsiyası açıldı. Onıñ işinde İşçiler Kommunistik (b) Fırqasınıñ Merkeziy Komitetiniñ temsilcisi, MK-niñ teşviqat boyunca mudiri,Yüriy Petroviç Gavenniñ dostu, İlya Vardin (İllarion Mgeladze) iştirak etti. Y. Gaven ve İ. Vardin milliy mesele boyunca çıqışta bulundılar. Konferentsiya İşçiler Kommunistik (b) Fırqasınıñ Merkeziy Komitetiniñ XII syezdge azırlağan milliy mesele boyunca tezislerine eyi qıymet kesti. ‘Qırmızı Qırım’ gazetasında Y.P. Gavenniñ milliy mesele boyunca maqalesini neşir ettiler. Bu maqalede o, emekdar milliy azlıqlarnıñ, şu cümleden qırımtatarlarnıñ da medeniy seviyesini köterüv boyunca fırqalar ve sovetler organlarınıñ işini quvetlendirmek talap ete edi.

Mayısnıñ 8-de İşçiler Kommunistik (b) fırqasınıñ vilâyet komitetiniñ keniş oturışında Y.P. Gaven Qırım Merkeziy Saylav Komissiyasınıñ işi aqqında maruza ile çıqışta bulundı. O, köy hocalığınıñ ğayrıdan tiklenmesi tarafında eyi deñişmeler olğanı aqqında haber etti. Ekinler meydanı cenkten evelkisiniñ aman-aman yarısına yetken edi. 280 biñ desâtina saçılğan (1922 senesi – 186 desâtina), tütün meydanı arttırılğan, ösümliklerge zarar ketirgen ayvan ve bocekler ile küreş quvetlendirgen, topraqlar, melioratsiya boyunca büyük işler keçirilgen edi. Qırım açlıq yolağından qurtulğan edi.

Qırım MSK-sınıñ 2-nci sessiyasında Gaven bereket hususında eyi ümütler beslegenleri ve Qırım hocalığınıñ ğayrıdan tiklenmesi muvafaqiyet ile ötkerilgeni aqqında haber etti. O, Sovetler Tesis syezdinde Qırım Cümhüriyeti bütün Yaqın Şarqnı yarıqlatqan bir meşal olmaq keregi aqqında söylenilgenini hatırlattı. Oturış salonına Totayköy pedagogik tehnikumınıñ qırımtatar talebeleri kirip kelgende, Gaven olarnı Şarqta proletar medeniyetiniñ bağçevanları dep adlandırdı. İşçiler Kommunistik (b) fırqasınıñ eñ büyük qazançı – Şarq halqları arasında sotsializm ülkesine nisbeten işanç ve maillikke nail oluvdır dedi o. Sessiyada Merkeziy Saylav Komitinıñ köy hocalığınıñ meseleleri boyunca daimiy komissiya saylandı, onıñ reisi Y. Gaven oldı. Tezden onı Merkeziy Saylav Komitetiniñ Qırımda köy hocalığınıñ kollektivizatsiyası boyunca komissiyanıñ reisi olaraq sayladılar.

1923 senesi noyabrnıñ 21-de Merkeziy klubda MOPR azalarınıñ toplaşuvında Gaven MOPRnıñ Qırımdaki vaqtınca idareciliğiniñ esabat maruzası ile çıqışta bulundı. O, Ğarbiy Avropada proletar areketiniñ ezilmesi, faşizm aqqında tarif etti, açuv ile ğarbiy sotsial-demokratiyanı burjuaziya ile küreşni red etkeni içün takbih etti. Dekabr başında Qırım MSK-niñ topraqlar boyunca hususiy komissiyası teşkil olundı. Reis olaraq Yüriy Gavenni tayınlediler. Endi koremiz ki, Y. Gaven Qırımnı nasıldır bir şekilde tüşüne edi, onı ayaqqa kötermek istey edi. Aynı zamanda Gaven Sovetler akimiyeti tarafına qırımtatarlarnı da celp etmek tırıştı. Elbette, Gavenniñ eyi çizgileri bar edi, amma aynı zamanda onıñ bir sıra menfiy çizgileri de bar edi. Birinciden, o qızğın bir kommunist edi. Ekinciden, o kommunistik qurumnı zorbalıq ile teşviq ete edi ve bu işte cefa qullanuvdan qaçınmay edi. Üçünciden, Gaven Qırım halqlarını proletar internatsionalizm ruhunda terbiyelemek istey edi.

İKF (b) MK-niñ Yüriy Petroviçnı Moskvağa keçirilmesi hususında qarar közde tutulğanı sebebinden, 1924 senesi Qırım MSK-niñ reisi olaraq Veli İnraimov saylandı. Tek başlanğıç tasil alğan, Qırım MSSC-niñ kelecekte başı, 18 yaşından itibaren qavehanede çalışa edi. İnqilâp ve bölşeviklerniñ milliy kadrlarnıñ çıqarılmasına taraf alğan yonelişleri alçaqgöñülli kassir ögünde parlaq karyera saibi olmaq imkânını açtılar. 1921-1922 seneleri o – banditizm ile küreş büyunca Hususiy üçlükniñ reisi, sonra Qırım MSSC-niñ İşçiler-krestaynalar İnspektsiyasınıñ halq komissarıdır. 1924 senesi Veli İbraimov Qırım MSK-niñ reisi olıp tayın etilgen son, o, öz şahsiy kâtibi olaraq Amet Hayserovnı tayınledi. Lâkin Qırım MSK-niñ kâtibi olıp Hayserov 1926 senesine qadar çalıştı, bundan soñ Krestyan Evine çalışmaq içün keçti. Aynı zamanda Hayserov Veli İbraimovnıñ belli bir derecede muafızı edi. Amet Hayserov yüksek boylu, keniş omuzlı bir insan edi. Yalta rayonınıñ sakini olğan Hayserov bavları olğan sarı getrler, mavı galife, qaverenkli gimnastörka, başına qaverenkli kubanka kiye edi, beline kavkaz quşağını taqa edi, kümüş saplı mauzeri bar edi.

Qırım MSK-niñ reisi olğan soñ, Veli İbraimov vatandaşlar cenki neticesinde viran etilgen Qırımnı ayqqa koterip başladı. Aynı zamanda o, semetdeşlerine yardım etip başladı, olarğa topraq, tasil bermege ve olarnı yaşayışnıñ munasip seviyesi ile temin etmege tırıştı. Malüm ki, Veli İbraimov şair Amdi Geraybaynıñ Türkiyege oqumaq içün yolanılmasına da yardım etkendir.

1923-1928 seneleri arasında Qırımda hususiy bir medeniy muit teşkil olundı. Oña qırımtatar ziyalılarınıñ icadı içün nisbiy bir serbestlik has edi. Tamam bu devirde bir sıra qırımtatar şairleri öz şedevrlerini yartaqanlardır: Abdulla Lâtif-zade, Bekir Çoban-zade, Şevqi Bektore, Umer İpçi, Amdi Geraybay ve ilh. ‘Yeñi Dünya’, ‘Yaş quvet’ gazetaları, ‘Bilgi’, ‘İleri’, ‘Çolpan’, ‘Yañı Çolpan’ kibi edebiy-bediy ve içtimaiy-siyasiy mecmuları çıqa ediler. Milliy medeniyetniñ muim aspekti bediy yaratıcılıq oldı. 1923 senesi Aqmescitte Qırım devlet tatar teatrı açılğan edi. Teatr sanasında boyle oyuncılar çalışa edi: Celâl Meinov, Sara Baykina, İbadulla Grabov, Nuriye Cetere, Emir-Amet Parikov. Aktörlarnı azırlamaq içün teatr yanında Tatar teatr tehnikumı çalışa edi. 1925 senesi rejissör G. Tasin Yalta kinostudiyasında Umer İpçiniñ stsenariyi boyunca ‘Alim’ filmini çekip başladı. Alicenap aydamaq Alimniñ baş rölüne Qırım MSSC-niñ halq artisti Hayri Emir-zade davet etilgen edi. H. Emir-zadeden ğayrı, filmde Asiye Emir-zade, B.G. Marinçak kibi aktörlar oynadı. 1925-1926 ss. Bağçasaray Hansarayı ve SSCB-niñ Merkeziy Saylav Komiteti yanındaki Şarqşınaslıq ilmiy assotsiatsiyası ile baraberlikte, professor İ.N. Borozdinniñ rehberlidinde Eski Qırımda arheologik ekspeditsiya ötkerildi. Ekspeditsiyada prof. A.S. Başkirov, mimar P.İ. Golandskiy, Osman Aqçoqraqlı, Usein Bodaninskiy iştirak ettiler. Ekspeditsiya devamında XIV ait han Özbekniñ cami ve medreseleri, sarayı ve eski şeerniñ kvartallarında qazılma işleri alıp barıldı.

Lâkin qırımtatarlar içün eñ esas mesele – yer meselesi edi. Bu aqta Veli İbraimov 1926 senesi böyle dedi: ‘çöl tarafında zadekânlarnıñ büyük topraqlarınıñ bayağı bir miqdarı çöl krestyanlığına topraq ayırılması içün yeterli fondnı açmaq imkânını berdi. Bunıñ neticesinde olarnıñ yerge normal acetlerini artqaç ile qandırdı. Artqaç yerler serbest yer fondunı teşkil etti. Qırım tışından köçürilgen tatarlarnıñ ve Qırımda topraq yetişmegen yerlerden krestânlarnıñ köçürilip yerleştirilmesi içün topraqlar bu fonddan ayırıla edi. Qırımnıñ dağlıq yerlerinde iş başqaca edi. Bu yerde krestyanlar keskin topraq meselesini, umumen, er vaqıtt is ete ediler. İşlenmek içün yarağan topraqlarnıñ büyük olmağan meydannıñ bayağı bir qısmı sabıq İdarege ve özel saiplerine ait edi. Devletke keçken bu topraqlarnıñ bir qısmı sovetlerniñ numüneviy hocalıqlarına ayırıldı, qalğan qısmı ise krestyanlarğa topraq ayırmaq içün qullanıladı. Lâkin bunıñ neticesinde er yerde dağlıq krestyanlarnı topraq ile bütünley qandırmaq imkânı olmadı. Şimdi de bazı yerlerde keskin topraq qıtlığı duyula. Olarnı tek çöl topraq fondlarından yer ayırılması ile qandırmaq mümkündir. Şunıñ içün, krestaynlarnı dağlıq yerlerden çöl taraflarına köçürmek içün bütün kerekli tedbirler keçirile, lâkin bu ceryan kerekli vastalarnıñ yoq olması sebebinden belli bir şekilde çanalana edi ve şimdi de çanalana. Yerleştirilmek içün azırlanğan krestyanlarnı Qırımnıñ dağlar ve dağlar etegindeki ayrı köylerniñ tatarları teşkil eteler’.

1926 senesi aprelniñ 21-de Bağçasarayda ötkerilgen OKVKP (b) Bürosınıñ oturışı cümhüriyet boyunca imkâniyetli köçürüv planına eyi qıymet kesti. Bu planğa köre, 9.534 krestyan azbarı köçürülecek edi. OK-ğa teslim etilgen malümatlarğa köre, keçirilgen köylerara yer abadanlaştırmasına 47000 desatina (52.217 гкт) yetişmey edi. Birinci Bütünqırım syezdinde bu leyhanı yerine ketirmek içün işni Qırımğa Dobruca ve Türkiyede yaşağan qırımtatarlarnıñ köçürilmesinden başlamaq qarar alınğan edi. Biraz soñra 4.000 hocalıq miqdarındaki reemigrantlar içün (200.000 insan) 100.000 (111.100 гкт.) desâtinağa qadar yer fondunı bronlemek qararına keldiler.). Bu tedbirlerni keçirmek içün 2 million ruble masraf etilmeli edi. OK ve Qırım Merkeziy Saylav Komissiyası bu meseleniñ çezilmesi hususında tekliflerini merkezge yolladılar. Lâkin Veli İbraimovnıñ öz niyetini bütünley yerine ketirmek imkânı olmadı, çünki akimiyetke ıntılğan Stalin qırımtatarlarnı begenmey edi ve Qırımnıñ tamır halqı cümhüriyette yolbaşçılıq yapacağını istemey edi.

Devamı bar…

Selim RAPOPORT