Ne içün ‘qırımtatar’ sözü bir söz olaraq yazılır

11.05.20160:19

Rusiye gazetecisi, qırımtatarı Ayder Mujdabayev, qırımtatar Kütleviy Haber Vastaları (KHV) etrafında olğan munaqaşalarnı izaatlap, böyle yazğan edi: ‘ATRniñ yerine ‘qırım-tatar içtimaiy halq telekanalını’ meydanğa ketirmege ‘teklif etken’ insanlar qırımtatarlar ‘qırımtatar’ sıfatını bir söz olaraq yazılğanını bilmeyler […]».

Müellifniñ sözlerine yazılğan izaatlarda, birden, ‘qırım-tatar’ sözü defis ile yazılğan imlâ luğatına işaret ettiler.
Sıfatnıñ içinde olğan küçük sızıçıq meselesi ne qadar emiyetsiz körünse de, kerçek alda ğayet müimdir.
Şimdiki alda bu vaziyet – imlâda siyaset saqlı olğan vaziyettir. Sözniñ yazılış tarzı ise meselege munasebetni belgiley. On yıllarnen şekillengen munasebetni.

Mesele şunda ki, rus tiliniñ qaidelerine köre söz birikmelerden meydanğa kelgen sıfatlar sızıçıqsız yazılmalılar. Bunı mektepte oquğan er bir talebe de bile.

Er şey pek qolay: Zapadnaya Yevropa (Ğarbiy Avropa) – zapadnoyevropeyskiy (Garbiy Avropalı) (rus tilinde sözler küçük ariften ve bir söz olaraq yazılır), selskoye hozyaystvo (köy hocalığı) – selskohozyaystvennıy (köy hocalığına ait), srednyaya statistika (orta statistikası) – srednestatistiçeskiy (orta statistikasına ait).
Amma ne içündir ‘krımskiye tatarı’ (‘qırımtatarlar’) söz birikmesinden ‘krımsko-tatarskiy’ (qırım-tatar) sıfatı meydanğa kele?

Mektepte ögrenilgen daa bir qaideni, daa da doğrusı, qaideniñ teşkerme mehanizmını hatırlayıq: eger sözniñ qısımları arasında ‘ve’ bağlayıcısını qoyıp olsañ – sözni sızıçıq ile yaz.

Vinno-vodoçnıye izdeliya (şarap-raqı mahsulatları) – bu şarap ve raqı mahsulatları.
Bu er şey nasıl manağa kele? Sızıçıqnı qullanıp, biz eki qısımnı ayıramız ve, sanki, Qırım – ayrı, tatarlar – ayrı dep aytamız. Qırım ve tatarlar, qırımtatarlar degil.

Bu tek tilşınaslıq tarafından bir izaattır, mında iç bir ideologik fikir yoq. Er şey episine tanış olğan qaidelernen añlatıla.

Söz sırası, şunı da qayd etmege ister edim ki, men bu mevzunı muzakere etkenim Vinogradov adına rus tili İnstitutınıñ tilcileri luğatta sözniñ yañlış yazılış tarzı berilgeninen razı oldılar. Bu sıfat sızıçıqsız yazılmalı!
Mezkür imlâ qaidesi Rusiyede şimdi uydurılmağanı bellidir. Bu qaide yıllarnen, on yıllarnen bile bar edi. Böylece, til taşıyıcıları bu meselege nasıl yanaşmağa kerek olğanı imlâ vastasınen belli etile edi.

Bu sızıçıq, elbette, siyasiy sızıçıqtır.
Ve bu sızıçıq vastasınen devlet qırımtatar milletine ve onıñ tarihiy Vatanına öz munasebetini köstere.
Yazğanda bunı hatırlañız!

Kseniya Turkova, gazeteci, filologiya ilimler namzeti
источник: [Украинская правда]