Tarih misali yol köstere

06.06.202115:54

Dayanmaq, saqınmaq ve beklemek…

Yuqunçlı hastalıqlar tarihımızda olğan aqiqattır. Pandemiya – bu bir qıtadan tış çıqqan epidemiya. Tarihta pandemiya ve epidemiyalar çoq olğan. Olar em bakteriyadan em virustan peyda ola bile. Bugünde COVID-19 pandemiyası devam etmekte. Maskalar kiyemiz, evde oturamız. Ellerimizni yuvamız. Episi bir hastalanalar ve ağır alğa qalğanlar vefat eteler. Allah bu belâdan epimizni qorçalasın.

Pandemiya er keste deşet, ümütsizlik duyğularını uyanta. Bunıñ soñu ne olacaq? Nasıl yaşaycaqmız? Hayırlımı? – degen sualler men bellesem, er bir adamnıñ qafasında peyda ola.
Tarih saifeleri bizge ne aytar eken? Evelki zamanlarda pandemiyalar nenen bitken? Adamlar nasıl olarnı yeñip, normal yaşayışqa keçken? Ebet, pandemiyalar çeşit ola. Veba (çuma), çiçek (ospa), holera, tif, grippnıñ çeşitleri – insanlıq bunı nasıl yeñmek ve bunen nasıl yaşamaq usullarını er zamanda evelden bilmegen edi.

COVID-19 XXI asırda peyda olğan birinci koronavirus hastalığı degil. 2002 senesi SARS virusı darqalğan edi. Bu nefes aluv yollarınıñ hastalığı. O yañı koronavirusqa pek oşay. Bu virus asiya kör sıçanlarda (letuçaya mış) peyda olğan, soñra başqa ayvanlar vastasınen insanğa keçken. Bu zararlı virusqa oğrağan 30-dan ziyade memleket pandemiyağa qarşı tedbirler keçirdi ve 2003 senesi SARS darqatıluvını toqtattı. Bir yıldan soñ o virus az sayıda peyda olğan soñra onıñ aqqında bir şey eşitilmegen.

Aynı vaziyet buña oşağan “soy-aqrabası” – MERS virusı aqqında aytmaq mümkün. MERS aqciger yañğısı (pnevmoniya) ve büyrek hastalığına oğrata edi. 2012-2015 seneleri bu virus Yaqın Şarq ve Cenübiy Koreyada kezgen. Soñra o kene de öz darqatıcısına – devege qaytqan.

İspan grippi apansızdan bitti

Koronaviruslar qaydan bilmem çıqıp, çoq problem yaratıp, soñra ğayıp olğan yekâne viruslar degil. Eñ körümli misal 1918-1920 senelerde yüz bergen ispan grippi. Orta asırdaki çumadan ğayrı eñ deşetli pandemiya – ispan grippi pandemiyasıdır. Onıñ adı ispan olğanına baqmadan o da Asiyadan kelgen ve insanğa quşlardan yuqtı. İspaniya memleketi bu hastalıqnı resmiy olaraq tanığanı sebebinden buña onıñ adını qoydılar. İspan grippiniñ üç dalğası olğan, on millionlarnen insanlarnı öldürgen soñra bir qaç kün içinde yoq olğan. Ne içün?

Epidemiya ve pandemiya bitüv sebepleri çeşit ola bile. Birinci – epidemiyağa qarşı tedbirler, cümleden vaktsinatsiya. Ekinci faktor ealiniñ ekseriyetinde imunnitet bu hastalıqnı yeñe. Adamlar hastalanıp olarnıñ qanında antitela peyda ola ve immunitet olarnı bir daa hastalanmasından qorçalay. Virus taşıyıcılarnıñ sayısı eksile.

Üçünci sebep – virus deñişe, yani genleri mutatsiyağa oğray. Ebet, o yaramay aqibetlerge de ketire bile, amma amelde, ömürde öyle olmay. Aksine virusnıñ yañı çeşitleri peyda ola, olar ise adamlarğa öyle büyük havf ve zarar ketirmey. Demek dayanmaq kerekmiz. Pandemiya ve epidemiyalar ne qadar qorqunçlı olmasın neticede virus ğayıp ola. Ğayıp olmasa bile yengil bir suvuqlanuv çeşitine çevirile.

1918 senesi “ispanka” adını alğan gripp epidemiyası dünyada darqaldı. Bu deşetli hastalıqtan eki cian cenkinde elâk olğan insanlardan da ziyade adam öldi. Bir sene içinde! Soñra “ispanka” sanki öz vazifeni becerip apansızdan ğayıp oldı.

“İspanka”nıñ ikâyesi böyle. 1918 senesi 11 mart ayında AQŞnıñ Kanzas ştatında Manhetten civarında yerleşken Fanston adlı arbiy lageriniñ aşçısı ilk hastalıq sebeplerini duya. Albert Gitçell saba uyanıp, boğazı ağırğanını is ete. O zar-zornen tibbiyat noqtasına bara. Emşire onıñ sıcağını ölçey. 40 derecede köstere. Hastanı deral izolâtorğa qoyalar.

Beş daqqa keçer-keçmez tibbiyat noqtasınıñ qapunı daa da qaqalar. Aynı sebepler ile bir hasta, soñra daa bir, soñ daa bir qaç adam kele. Bir kün içinde gospitalde 107 adam yerleştirile. Aşçı Albert tesadufen aşqa aqsırıp, olarnı yuqtırıp hastalandırğan.

Başqa versiyağa köre, bu hastalıqnıñ sebepçisi H1N1 virusı olğan hasta domuz edi. Onıñ etinden aş pişirilgen. Amma bu malümat tasdiqlanmağan. Resmiy ilk hasta Albert sayıla.
İşte, bu aşçınıñ taqdiri ne olğan eken? Bu adam tüzelip sağ qaldı ve bahtlı ömür yaşadı. Amma, yazıq ki, ondan hastalanğan adamlar qurbanlar olğan…

1918-1919, yani 18 ay içinde yer kürresinde “ispanka”dan 50–100 mln. adam vefat etti. Dünyada yaşağan bütün ealiniñ 3-5 fayızıdır. Virusqa 550 mln. adam oğradı – 29,5 fayız.
COVID-19 virusı esasen qartlarğa zarar ketire. “İspanka” ise hususan 20-40 yaşındaki sağlam insanlarnı ölümge oğrata edi. Birinci sebep XX asırnıñ başında qart adamlarnıñ sayısı çoq degil edi. Asılda insan ömüri uzun degil edi.

Ekinci sebep böyle añlatıla. Bu virus sağlam insannıñ vucudına tüşkende immunitet küreşmege başlay. Sağlam insanlarda immunitet bomba çıqara, zayıf, qart insanlarda ise bom-boş patronlarnı (holostıye) ata. Neticede virus öldürici şekilge çevirile. Ne içün? Virusologlarnıñ fikirine köre, Birinci cian cenki buña sebeptir. Cebede yaş sağlam askerler bu virusqa oğrağanlar. Tınçlıq maalinde virus böyle tek darqamaz edi. Cenk maalinde ise askerler kütleviy şekilde bulunğanı, cebedeki şaraitsizlik virus darqatılmasına sebep olğan.

Zaten tarihçılar Birinci cian cenki “ispanka” sebebinden toqtadı, dep tasdiqlaylar. Zararlanğan zayıf askerlerniñ cenk devam etmege alları yoq edi. Bütün memleketlerniñ orduları cenk bitirmesi aqqında añlaşma imzaladılar.

Qayd etmeli ki, “ispanka” qurbanları sim-siya tüste olğanlar. Bu tsianoz, yani “kislorodnoye golodaniye” alâmeti. Virus aqcigerge ücüm ete ve olar qannı kislorodsız qaldıra edi.

Tek bir şey bizni tınçlandıra bile: pandemiya ve epidemiyalar ebediyen, yani toqtamayıp olmay. Kelir bir kün olar biteler. Saqınmaq, epidemiyağa qarşı tedbirlerge uymaq, dayanmaq ve Allahqa yalvarmaq kerekmiz. İnşalla, ispan grippi kibi, COVID-19 pandemiyası de biter.

Azırlağan S. ABDURAHMAN

Author: Редакция Avdet

Avdet gazetası